کارکرد سیاسی تبادل هدایا در مناسبات صفویان با عثمانی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران

10.22034/skh.2024.19275.1549

چکیده

از ادوار گذشته تا کنون سفرایی که با اهداف سیاسی و اقتصادی روانه‌ی کشورهای دیگر می‌شدند پس از باریابی هدایایی را تقدیم می‌کردند. با روی کار آمدن صفویان و گسترش مناسبات خارجی به‌ویژه با دولت عثمانی هدایای تقدیمی به مانند گذشته اهمیت خود را حفظ کرد. در پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع رسمی و سفرنامه‌های اروپاییان به دنبال پاسخگویی به این پرسش هستیم که پس از روی کار آمدن صفویان و آغاز روابط سیاسی با دولت عثمانی هدایا و دقت در گزینش نوع آن‌ها با چه اهدافی انجام می‌شد؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که تقدیم هدایا روابط ایران و عثمانی را به طور مستقیم و غیر مستقیم تحت تاثیر قرار می‌داد. به این ترتیب که در مراودات مستقیم بین شاهان صفوی و سلاطین عثمانی از هدیا تقدیمی به منظور تهدید، تحقیر، نمایش اقتدار، دلجویی، صلح و تحویل پناهنده‌ها انجام می‌شد. از طرفی به‌طور غیر مستقیم از هدایا در مناسبات صفویان با دول اروپایی به منظور اتحاد علیه دشمن مشترک (عثمانی) استفاده می‌شد که در این مناسبات هوشمندی در گزینش نوع هدایا اهمیت ویژه‌ای داشت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The political function of gift exchange in Safavid-Ottoman relations

نویسنده [English]

  • Farzad Khoshab
Department of History, Lorestan University, Lorestan, Iran
چکیده [English]

From the past times until now, ambassadors who were sent to other countries with political and economic goals presented gifts after loading. With the rise of the Safavids and the expansion of foreign relations, especially with the Ottoman government, offering gifts maintained their importance as before. In the current research, we are looking for an answer to this question by using the official sources and travelogues of the Europeans with the analytical descriptive method, after the Safavids came to power and the beginning of political relations with the Ottoman government, what were the purposes of gifts and the careful selection of their types? The findings of the research indicate that giving gifts directly and indirectly affected Iran-Ottoman relations. In this way, in the direct relations between the Safavid kings and the Ottoman sultans, gifts were given for the purpose of threatening, humiliating, showing authority, appeasing, peace and handing over refugees. On the other hand, gifts were indirectly used in Safavid relations with European countries in order to unite against the common enemy (Ottoman), and in these relations, intelligence in choosing the type of gifts was especially important.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Safavid
  • Ottoman
  • gifts
  • threats
  • humiliation
  1. احمدی، نزهت و زهرا زارعیان جهرمی(1390)، «پیشکش و نقش آن در روابط ایران با کمپانی‌های هند شرقی در دوران صفوی»، مطالعات تاریخ فرهنگی، سال دوم، شماره 7، صص 58-25.
  2. اولئاریوس، آدام(1369)، سفرنامه آدام اولئاریوس، ترجمه محمدحسین کردبچه، تهران: کتاب برای همه.
  3. باستانی پاریزی، محمد ابراهیم(1378)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: صفی علیشاه.
  4. بیات، اوروج بیک(1338)، دون ژوان ایرانی، ترجمۀ مسعود رجب نیا، با حواشی و یادداشت‌هایی از لسترنج، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  5. تاورنیه، ژان باتیست( )، سفرنامه تاورنیه، ترجمه ابوتراب نوری، باتجدید نظر کلی و تصحیح حمید شیرانی، تهران: سنایی.
  6. تاورنیه، ژان باتیست(1399)، سفرنامه تاورنیه، ترجمه ابوتراب نوری، باتجدید نظر کلی و تصحیح حمید شیرانی، تهران: سنایی.
  7. ترکمان، اسکندربیک(1350)، تاریخ عالم‌آرای عباسی، زیر نظر با تنظیم فهرست‌ها و مقدمه ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
  8. تنررو، آنتونیو(1397)، سه سفرنامه: رابی بنیامین تطیلی، آنتونیو تنررو، میگله ممبره، مترجم حسن جوادی و ویلم فلور، تهران: بی‌نا.
  9. جنابدی، میرزابیگ(1378)، روضه‌الصفویه، به‌کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: بنیاد موقوفات
  10. جهانگشای خاقان(تاریخ شاه‌اسماعیل 1406ه.ق-1364ه.ش)، مقدمه و پیوست‌ها و فهارس الله‌دتا مضطر، بی‌جا: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
  11. حسینی استرآبادی، سیدحسن‌بن مرتضی(1366)، از شیخ‌صفی تا شاه‌صفی(از تاریخ سلطانی)، به‌کوشش احسان اشراقی، تهران: چاپخانه بهمن.
  12. حسینی، سیدحمید(1389)، پی آمدهای سیاسی تنش بین صفویه و عثمانی، فصلنامه سخن تاریخ، سال4، شمارۀ 11، صص32-56.
  13. خواجگی اصفهانی، محمدمعصوم(1368)، خلاصه‌السیر(تاریخ روزگار شاه‌صفی)، زیر نظر ایرج افشار، تهران: علمی.
  14. خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین(1380)، حبیب‌السیر. مقدمه بقلم جلال‌الدین همایی. فهرست مطالب، اعلام تاریخی و جغرافیایی، قبایل و کتب و تصحیح متن زیر نظر محمد دبیرسیاقی.
  15. دالساندری، وینچنتو(1381)، سفرنامه ونیزیان در ایران (سفرنامه‌های ونیزیانی که در زمان اوزون‌حسن آق‌قویونلو و اوایل عهد صفوی به ایران آمده‌اند)، ترجمه منوچهر امیری، تهران: خوارزمی.
  16. دلاواله، پیترو(1370)، سفرنامه پیترو دلاواله(قسمت مربوط به ایران)، ترجمه، شرح و حواشی از شعاع‌الدین شفا، تهران: علمی و فرهنگی.
  17. رربورن، میشائیل(1384)، نظام ایالات در عهد صفویه. ترجمه کیکاووس جهانداری.تهران: علمی و فرهنگی.
  18. روملو، حسن‌بیک(1357)، احسن‌التواریخ، به تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: بابک.
  19. رویمر و دیگران(1380)، تاریخ ایران:دوره صفویان،مترجم یعقوب آژند، تهران: جامی.
  20. زنو، کاترینو(1381)، سفرنامه ونیزیان در ایران (سفرنامه‌های ونیزیانی که در زمان اوزون‌حسن آق‌قویونلو و اوایل عهد صفوی به ایران آمده‌اند). ترجمه منوچهر امیری. تهران:خوارزمی.
  21. سارحان، بتول و روح اللهی امیری، زهرا (1399)، مناسبات تقابلی دولت صفوی و عثمانی، مجله تاریخنامۀ اسلام، سال دوم، شمارۀ2 (پیاپی4)، صص9-27.
  22. سانسون(1346)، سفرنامه سانسون(وضع کشور شاهنشاهی ایران در زمان شاه سلیمان صفوی)، به کوشش و ترجمه تقی تفضلی، تهران: ابن سینا.
  23. سیوری، راجر(1389)، ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، تهران: سحر.
  24. شاردن، ژان(1372-1375)، سفرنامه شوالیه شاردن، ترجمه اقبال یغمائی، تهران: توس.
  25. شاملو، ولی‌قلی‌بن داوودقلی(1371)، قصص‌الخاقانی، تصحیح و پاورقی سید حسن سادات ناصری، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  26. شاه‌طهماسب(1343)، تذکره شاه‌طهماسب(شرح وقایع و احوالات زندگانی شاه‌طهماسب صفوی به قلم خودش)، تهران: کاوه.
  27. شرلی(1357)، سفرنامه برادران شرلی در زمان شاه عباس کبیر، ترجمۀ آئانس، با مقدمۀ محبت آئین، تهران: منوچهری.
  28. شیرازی، عبدی‌بیک(1369)، تکمله‌الاخبار(تاریخ صفویه از آغاز تا 978 ه.ق)، مقدمه، تصحیح و تعلیقات عبدالحسین نوایی، تهران: نشر نی.
  29. عالم‌آرای صفوی(1350)، مجهول المولف، به کوشش یدالله شکری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  30. غفاری قزوینی، قاضی احمد(1343)، تاریخ جهان‌آرا، تهران: حافظ.
  31. غفاری‌فرد، عباسقلی(1402)، دیوان‌سالاری و نظام اداری در روزگار صفویه. تهران: امیرکبیر؛ فلور، ویلم(1400)، دیوان و قشون در عصر صفوی. ترجمه کاظم فیروزمند. تهران: آگه.
  32. فلسفی، نصرالله(1353)، زندگانی شاه عباس اول، تهران: دانشگاه تهران.
  33. فلور، ویلم(1387)، دیوان و قشون در عصر صفوی، ترجمه کاظم فیروزمند، تهران: آگاه.
  34. فلور، ویلم(1395)، تاریخ مالی ایران در روزگار صفویان و قاجاریان (1925 - 1500) م. ترجمه ابوالقاسم سری. تهران: توس.
  35. فن دریابل، ژرژ تکتاندر(1351)، ایتر پرسیکوم، ترجمۀ محمود تفضلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  36. فیدالگو، گریگوریو پری یرا (1357)، گزارش سفیر کشور پرتغال در دربار شاه‌سلطان حسین صفوی، ترجمه از زبان پرتغالی و حواشی از ژان اوبن، تهران: دانشگاه تهران.
  37. فیدالگو، گریگوریو پری یرا(1357)، گزارش سفیر کشور پرتغال در دربار شاه‌سلطان حسین صفوی، ترجمه از زبان پرتغالی و حواشی از ژان اوبن، تهران: دانشگاه تهران.
  38. فیگوئروا، دن گارسیا دسیلوا(1363)، سفرنامه فیگوئروا، ترجمه غلامرضا سمیعی، تهران: نو.
  39. فیگوئروا، دن گارسیا دسیلوا(1363)، سفرنامه فیگوئروا، ترجمه غلامرضا سمیعی، تهران: نو.
  40. قبادالحسینی، خورشاه(1379)، تاریخ ایلچی نظام‌شاه(تاریخ صفویه از آغاز تا سال 972ه.ق)، تصحیح، تحشیه، توضیح و اضافات محمدرضا نصیری و کوهیچی هانه‌دا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  41. قمی، قاضی احمدبن‌ شرف‌الدین‌الحسینی‌القمی(1383)، خلاصه‌التواریخ، به‌تصحیح احسان اشراقی، 2ج، تهران: دانشگاه تهران.
  42. کمپفر، انگلبرت(1363)، سفرنامه کمپفر، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی.
  43. کمپفر، انگلبرت(1363)، سفرنامه کمپفر، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی.
  44. کیانفر، محمدرضا(1383) تاریخ ایران و جهان، ، تهران، انتشارات بوستان وحید.
  45. لاسیکووا، گالینا(1397)، آتش و باروت در هنر و دیپلماسی شاهان صفوی، ترجمۀ فرزاد سلیمی‌فر، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال 19، شمارۀ 76، صص 117-147.
  46. متی، رودلف پ(1387)، اقتصاد و سیاست خارجی عصر صفوی، ترجمة حسن زندیه، تهران: پژوهشکدة حوزه و دانشگاه.
  47. متی، رودلف پ(1390)، اقتصاد و سیاست خارجی عصر صفوی. ترجمة حسن زندیه. تهران: پژوهشکدة حوزه و دانشگاه.
  48. متی، رودی(1397)، ایران در بحران، مترجم خسرو خواجه نوری، تهران: امیرکبیر.
  49. مجهول المؤلف (1370)، عالم‌آرای شاه‌طهماسب، به کوشش ایرج افشار، تهران: دنیای کتاب.
  50. مشیزی یردسیری، میرمحمدسعید(1369)، تذکرة صفویة کرمان. مقدمه و تصحیح و تحشیه باستانی‌ پاریزی. تهران: علم.
  51. ممبره، میگله(1397)، سه سفرنامه: رابی بنیامین تطیلی، آنتونیو تنررو، میگله ممبره، مترجم حسن جوادی و ویلم فلور، تهران: بی‌نا.
  52. منجم یزدی، ملاجلال‌الدین(1398)، تاریخ عباسی(روزنامه ملاجلال)، تاریخ ایران در روزگار شاه‌عباس صفوی، تصحیح مقصودعلی صادقی، تهران: نگارستان اندیشه.
  53. منشی قزوینی، بوداق(1378)، جواهرالاخبار(بخش تاریخ ایران از قراقویونلوها تا سال 984)، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محسن بهرام‌نژاد. تهران: میراث مکتوب.
  54. مهدوی، عبدالرضا هوشنگ(1350)، تاریخ روابط خارجی ایران، تهران: امیرکبیر.
  55. نصیری، محمدابراهیم‌بن‌زین‌العابدین(1373)، دستور شهریاران(سال‌های 1105تا 1110ه.ق پادشاهی شاه‌‌سلطان‌حسین صفوی)، به‌کوشش محمدنادر نصیری مقدم، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
  56. نوایی، عبدالحسین و عباسقلی غفاری­فرد (1388)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره صفویه، تهران: سمت.
  57. واله اصفهانی، محمدیوسف(1372)، خلدبرین(ایران در روزگار صفویان)، به‌کوشش میرهاشم محدث، تهران: ، موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.