منصب میرسامانی در دوره جهانگیرشاه گورکانی(جایگاه و وظایف)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 دانشیار، گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

3 استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

10.22034/skh.2024.16546.1438

چکیده

منصب میرسامانی جزو مناصب درباری و تشکیلات سلطنتی جهانگیرشاه (حک: 1014-1037 ق/ 1605- 1628م)، بود. با بسط و گسترش دوایر، کارگاه‌ها و مراکز تهیه و تولید ملزومات دربار جهانگیرشاه، لازم بود فردی کاردان و مورد اعتماد شاه در رأس همه آنها قرار گیرد تا بتواند با نظم و ترتیب و بر اساس اراده و میل شاه بر فعالیت آنها نظارت داشته باشد. در دوره جهانگیرشاه نظارت عالی بر این کارگاه‌ها و کارخانه‌ها بر عهده میرسامان یا خان‌سامان بود که در حقیقت سرپرست کل کارگاه‌ها یا بیوتات سلطنتی و ناظر کل دستگاه سلطنت بوده‌است. در منابع تعداد کارخانه‌ها‌ی سلطنتی زیر نظر میرسامان بین سی و شش تا هفتاد مورد ذکر شده است که مهمترین آنها خزانه، ضرابخانه، فراشخانه، قورخانه، زرادخانه، آبدارخانه، آشپزخانه و اصطبل‌های سلطنتی بودند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که گورکانیان به‌ویژه جهانگیرشاه این منصب را با تأثیرپذیری از نظام اداری حکومت‌های مسلمان هند (سلاطین دهلی) و صفویان ایران و در جهت برقراری و تقویت تشکیلات دیوانسالاری واحد، متمرکز و سازمان‌یافته سروسامان دادند. حوزه وسیع نفود و قدرت میرسامان نیز موجب شد از لحاظ اداری، مقام میرسامان بعد از مقام وزیر، دومین جایگاه را در دربار داشته باشد. این پژوهش به معرفی و بررسی جایگاه و وظایف میرسامان در دوره جهانگیرشاه گورکانی می‌پردازد. روش تحقیق در این پژوهش، تاریخی و شیوه آن توصیفی- تحلیلی با استفاده از منابع دست اول کتابخانه‌ای می‌باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Position of Mir Samani during the Reign of Jahangir Shah Gurkani (Position and Duties)

نویسندگان [English]

  • Hussein Tavakkoli Moghaddam 1
  • Ghanbarali Roudgar 2
  • Ma’soomali Panje 3
1 PhD student of History and Civilization of Islamic Nations, Science and Research Unit, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Theology Education, Farhangian University, Tehran, Iran.
3 Assistant Professor, Department of History and Civilization of Islamic Nations, Science and Research Unit, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The position of Mir Samani was one of the court positions and royal organization of Jahangir Shah (reigned: 1014-1037 AH/1605-1628 AD). With the expansion of the departments, workshops, and centers for the production of the necessities of Jahangir Shah's court, it was necessary for a skilled and trusted person to be placed at the head so that he could supervise their activities in an orderly manner and according to the desire of the king. During the reign of Jahangir Shah, the supreme supervision of these workshops and factories was the responsibility of Mir Saman or Khan Saman, who was in fact the head of all the workshops or royal domiciles and the overseer of the entire kingship. The sources mention between thirty-six and seventy royal factories under Mir Saman's supervision, the most important of which were the treasury, mint, carpets house, armory, pantry, kitchen, and royal stables.
The results of the research show that the Gurkhanids, especially Jahangir Shah, established this position by being influenced by the administrative system of the Muslim governments of India (the Delhi Sultans) and the Safavids of Iran, in order to establish and strengthen a unified, centralized, and organized bureaucratic organization. The vast scope of influence and power of Mir Saman also meant that, in terms of administration, the position of Mir Saman was second only to the position of minister in the court. This research introduces and examines the position and duties of Mir Saman during the reign of Jahangir Shah Gurkani. The research method is historical and descriptive-analytical using primary library sources.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Gurkanians
  • Jahangir Shah
  • Mir saman
  • Gurkanians administrative organization
  1. آل داوود، سیدعلی(1384). «بیوتات سلطنتی»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد13، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

    ابن بی بی(1320ش). اخبار سلاجقة روم، به کوشش محمدجواد مشکور، تهران.، 1320ش.

    ابن­مماتی(1411ق./1991م). کتاب­القوانین الدوانین، به اهتمام عزیز سوریال عطیه، قاهره.

    انوری، حسن(1381ش). فرهنگ بزرگ سخن، تهران، انتشارات سخن.

    باسورث، ادموند کلیفورد(1381ش). سلسله­های اسلامی جدید و راهنمای گاهشماری و تبارشناسی، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران، مرکز باستانشناسی اسلام و ایران.

    بایزید، بیات(1382ش). تذکره همایون و اکبر، به اهتمام محمد هدایت حسین، تهران، اساطیر.

    بختاورخان، محمد( 1979م). مرآة­العالم: تاریخ اورنگ­زیب، به کوشش ساجده س. علوی، لاهور.

    بَداؤنی، عبدالقادر(1380ش). منتخب التواریخ، به تصحیح مولوی احمدعلی صاحب، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

    برگ­نیسی، نادیا(1388). «بیوتات سلطنتی»، دانشنامه جهان اسلام، جلد5، زیر نظر غلامعلی حدادعادل، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی.

    برنی، ضیاءالدین(1862م ). تاریخ فیروزشاهی، به کوشش سید احمدخان، کلکته.

    برهان، محمدحسین بن خلف تبریزی(1376 ش). برهان قاطع، تهران، مؤسسه انتشارات امیرکبیر.

    بلاذری، احمد بن یحیی(1407ق). فتوح البلدان، به اهتمام عبدالله انیس طبّاع و عمر انیس طبّاع، بیروت.

    بیهقى‏، ابوالفضل(1374ش). تاریخ بیهقى‏، مصحح خلیل خطیب­ رهبر، تهران، انتشارات مهتاب‏.

    جهانگیر(1359ش). جهانگیرنامه یا توزک جهانگیری، به اهتمام محمدهاشم، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

    خواندمیر، غیاث­الدین بن همام­الدین(1359/1940م). قانون همایونی (همایون­نامه)، به کوشش محمد هدایت حسین، کلکته.

    رشیدالدین فضل­الله همدانی(1373ش). جامع­التواریخ، به کوشش محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران.

    سیوری، راجر(1384ش). «نظام تشکیلاتی صفویان»، در تاریخ ایران دورۀ ‌صفویان کمبریج، ترجمة ‌یعقوب آژند، تهران: جامی، چاپ دوم.

    شاردن، ژان(1372-1375ش). سفرنامة شاردن، ترجمة اقبال یغمایی، تهران، توس، 1372-1375ش..

    شمس منشی، محمد بن هندوشاه(1964-1976). دستورالکاتب فی تعیین المراتب، به کوشش عبدالکریم علی­اوغلی علی­زاده، مسکو.و.

    شیمل ، آنه ماری( 1386 ش). در قلمرو خانات مغول، ترجمه فرامرز سمیعی، تهران، امیرکبیر.

    صمصام­الدوله، شاهنوازخان(1888-1891م). مآثر الأُمرا، کلکته.

    طبری، محمد بن جریر(1967/1387). تاریخ الامم والملوک، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث.

    عبدالله(1954م). تاریخ داودی، تصحیح شیخ عبدالرشید، شعبه تاریخ مسلم یونیورسیتی علی­گره.

    عفیف شمس­الدین سراج(1385ش). تاریخ فیروزشاهی، به کوشش ولایت حسین، کلکته، 1890، چاپ افست تهران.

    علامی، ابوالفضل(1872م). آیین کبری، تصحیح ﻫ. بلخمن، کلکته، بپتست مشن پریس.

    علیزاده مقدم، بدرالسادات(1392ش). «نگاهی به جایگاه خاندان اعتمادالدولة طهرانی در دورة جهانگیر تیموری»، مطالعات تاریخ اسلام، سال پنجم، شمارة 17، صص93- 116.

    فخرمدبر، محمد بن ­منصور بن ­سعید(1354ش). آئین کشورداری: شش باب بازیافته از آداب الحرب و الشجاعه، به اهتمام محمدسرور مولائی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

    فرشته، هندوشاه استرآبادی، محمدقاسم(1387ش). تاریخ فرشته، تصحیح محمدرضا نصیری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

    فلسفی، نصرالله(1371ش). زندگانی شاه عباس اول، تهران، علمی، چاپ پنجم.

    کمپفر، انگلبرت(1360ش). سفرنامة‌ کمپفر به ایران، ترجمة ‌کیکاوس جهانداری، تهران، خوارزمی، چاپ دوم.

    معصومی، محسن(1389ش). فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی دکن در دوره بهمنیان، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.

    میراحمدی، مریم(1368ش). نظام حکومت ایران دردوران اسلامی؛ پژوهشی در تشکیلات اداری، کشوری و لشکری ایران از صدر اسلام تا عصر مغول، تهران، مؤسسه مطالعات فرهنگی.

    مینورسکی، ولادیمیر(1368ش). سازمان اداری حکومت صفوی، با تحقیقات و حواشی تعلیقات استاد مینورسکی بر تذکرة الملوک، ترجمة مسعود رجب­نیا، تهران.

    نسوی، محمد بن احمد(1324ش). سیره جلال­الدین یا تاریخ جلالی، تصحیح محمد ناصح، تهران، انجمن ادبی ایران.

    نصیری، علی­نقی(1372ش). القاب و مواجب دورة سلاطین صفویه، به کوشش یوسف رحیم­لو، مشهد، دانشگاه فردوسی.

    نظام­الدین احمد هروی(1927م). طبقات اکبری، تصحیح بی.دَی.ئی، ایشاتک سوسائتی بنگال، کلکته.

    نظام­الملک، حسن ­بن ­علی(1389ش). ، سیرالملوک (سیاست­نامه)، به اهتمام هیوبرت دارک، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى‏.

    هروی، نظام­الدین احمد(1927م). طبقات اکبری، تصحیح بی.دَی.ئی، ایشاتک سوسائتی بنگال، کلکته.

    1. Abdulaziz, Mohamad, (1925).“The Deccan in the 15th Century”, in Journal and Proceeding of the Asiatic Society of Bengal.
    2. Qureshi, I. Husain, (2002). The administration Of The Mughul Empire, Delhi.
    3. Qureshi, I. H., (1958). The Administration Of The Sultanate Of Delhi, Karachi.
    4. Sajun, K. A Lal, (1724). "The Mughals in the Deccan: "1687-1724", in History of medieval Deccan: 1295-1724", vol, ed H K Sherwani, Hyderabad.
    5. Sarkar, Jadunath, (1920). Mughul Administration (Patna University Readership Lectures),