بررسی سیر تطور وضعیت معیشتی معلمان‌، مربیان و مودبان درباری در دوره عباسی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ اسلام دانشگاه زنجان

2 کارشناس ارشد رشته تاریخ و تمدن اسلامی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)

چکیده

مقاله حاضر، در صدد بررسی دگرگونی زندگی و وضعیت معیشتی معلمان و مودبان درباری، از پایین‌ترین حد تا بالاترین امکانات درباری با رویکردی تحلیلی توصیفی می‌باشد. در عصر عباسی، برخلاف عصر اموی که عموماً علما و معلمان دریافت پاداش در برابر تعلیم را نکوهش می‌نمودند، قبح اخذ صله و پاداش از بین رفت و این مسئله، در سطح درآمد معلمان و مودبان تأثیر داشت. در ضمن، معیشت طبقه مودبان در عصر عباسی از طریق تربیت و تعلیم، تحت تأثیر عواملی مثل: توجه خلفا به عالمان، ورود خاندان غیرایرانی مثل خاندان بختیشوع‌، پیشرفت جامعه، به وجود آمدن نیازهای جدید و خروج جامعه از سطح زندگی ساده و رفاه‌گرایی و منابع مالی همچون: هدایای خلفا و حکمرانان، دستمزدهای خصوصی که با توافق استادان و دانشجویان به دست می‌آمد، موقوفات، بخشش‌ها و صدقات و زکات، به بالاترین حدّ خود رسید.

کلیدواژه‌ها


ابن‌أبی‌زَمَنِین المالکی‌، أبوعبدالله محمد‌بن‌عبدالله‌بن‌عیسى‌بن‌محمد المری الإلبیری (1423/2002). تفسیر القرآن العزیز، المحقق: أبوعبدالله حسین‌بن‌عکاشة و محمد‌بن‌مصطفى الکنز، القاهرة: الفاروق الحدیثة، الطبعة الأولى.
ابن‌خلکان (1275). وفیات الاعیان وانباء ابناء الزمان‌، ج 1، قاهره.
ابن‌عبدربه (1428/1429). العقد الفرید، ج 5، تحقیق: محمدسعید العریان، بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر.
ابن‌ماجه، أبوعبد الله محمد‌بن‌یزید القزوینی (1430/2009). سنن ابن‌ماجه، مشعیب الأرنؤوط، عادل مرشد، محمَّد کامل قره بللی، عَبد اللّطیف حرز الله، دار الرسالة العالمیة، الطبعة الأولى.
اسماعیل علی، سعید و محمدجواد رضا (1387). مکتب‌ها و گرایش‌های تربیتی در تمدن اسلامی، ترجمه، نقد و اضافات: بهروز رفیعی‌، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
الاصبهانی، أبونعیم أحمد‌بن‌عبدالله‌بن‌أحمد‌بن‌إسحاق‌بن‌موسى‌بن‌مهران (1394/1974). حلیة الأولیاء و طبقات الأصفیاء، بجوار محافظة مصر، السعادة.
اصفهانی‌، ابوالفرج، برگزیده الأغانی‌، ج 1 و 2، ترجمه: محمدحسین مشایخ فریدنی، انتشارات علمی فرهنگی.
اصفهانی، راغب (بی‌تا). محاضرات الأدبا و محاورات البلغا، ج 3، مکتبة الحیدریة.
الترمذی، محمد‌بن‌عیسى‌بن‌سَوْرة‌بن‌موسى‌بن‌الضحاک (1395/1975). سنن ترمذی، تحقیق و تعلیق: أحمد محمد شاکر و محمدفؤاد عبدالباقی‌، مصر: شرکة مکتبة ومطبعة مصطفى البابی الحلبی، الطبعة الثانیة.
الجاحظ، أبی‌عثمان عمرو‌بن‌بحر (1968). البیان والتبین، ج 1، تحقیق: المحامی فوزی عطوی‌، بیروت: دار الصعب‌، الطبعة الأولى.
جان احمدی، فاطمه (1393). تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، قم: دفتر نشرمعارف.
حموی، یاقوت (1400/1980). معجم الادباء، بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
خضری، احمدرضا (1377). تاریخ خلافت عباسی، تهران: سمت.
الدینوری‌، ابن‌قتیبه (1418). عیون الأخبار، ج 2، بیروت: دار الکتب العلمیة، تاریخ النشر.
راوندی، مرتضی (1382). تاریخ اجتماعی ایران، تهران: نگاه.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1384). کارنامه اسلام‌، تهران: امیرکبیر.
شلبی‌، احمد (1368). تاریخ آموزش در اسلام‌، ترجمه: محمدحسین ساکت، مشهد: آستان قدس رضوی.
الشیبانی، أبوعبدالله أحمد‌بن‌محمد‌بن‌حنبل‌بن‌هلال‌بن‌أسد (1416/1995). مسند الإمام أحمد‌بن‌حنبل‌، المحقق: أحمد محمد شاکر، القاهرة: دار الحدیث، الطبعة الأولى.
عوری، ستار (1385). تاریخ دولت اغلبیان در آفریقیه و صقلیه، تهران: امیر کبیر.
غنیمه، عبدالرحمن (1364). تاریخ دانشگاه‌های بزرگ اسلامی‌، ترجمه: نورالله کسایی، یزدان.
فرشاد، مهدی (1365). تاریخ علم درایران، ج 1، تهران: امیرکبیر.
القحطانی، سعید‌بن‌علی‌بن‌وهب القحطانی (1421/1289). فقه الدعوة فی صحیح الإمام البخاری‌، الطبعة الأولى.
قفطی‌ (1347). تاریخ الحکماء، تصحیح: بهین دارائی، تهران: دانشگاه تهران.
القفطی، جمال‌الدین أبوالحسن علی‌بن‌یوسف (1406/1982). إنباه الرواة على أنباه النحاة، المحقق: محمد أبوالفضل إبراهیم، القاهرة: دار الفکر العربی/ بیروت: مؤسسة الکتب الثقافیة‌، الطبعة: الأولى.
کیلانی، ماجد عرسلان (1389). فلسفه تربیت اسلامی؛ مطالعه تطبیقی فلسفه تربیت اسلامی و فلسفه‌های تربیتی معاصر، ترجمه‌، نقد و اضافات: بهروز رفیعی با مقدمه سعید بهشتی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
منیرالدین، احمد (1368). نهاد آموزش اسلامی، ترجمه: محمدحسین ساکت، مشهد: آستان قدس رضوی.
یاسر عبدالرحمن (1428/2007). موسوعة الأخلاق والزهد والرقائق، القاهرة: مؤسسة اقرأ للنشر والتوزیع والترجمة، الطبعة الأولى.