دورنمایی از وقایع قرن نهم هجری از دیدگاه دولتشاه سمرقندی در کتاب «تذکرةالشعراء» با تأکید بر نقش علما

نوع مقاله : علمی ترویجی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای دانشگاه آزاد شبستر

2 دانشگاه آزاد شبستر

3 دانشیار دانشگاه تبریز

4 استادیار دانشگاه آزاد شبستر

چکیده

دولتشاه سمرقندی، از جمله تذکره‌نویسان قرن نهم هجری است که در کتاب مهم خود، تذکرة‌الشعراء، گزیده‌ای از احوال و آثار علما و شعرای دوره اسلامی، به‌خصوص قرن 8 و 9 هجری را تدوین کرده و در امتداد آن، نظرات قابل توجهی در باره وقایع اجتماعی، فرهنگی و سیاسی دوره مورد بحث در اختیار قرار داده است. پرسش پیشِ ‌رو، این است که سیر حوادث در تذکرةالشعراء چگونه در ذهن مؤلف پردازش شده است و علما چه جایگاهی در آن دارند؟
یافته‌های تحقیق، حاکی از آن است که دولتشاه به این دلیل که اهل قلم، اهل دولت و اهل دل بوده است، نسبت به کمبودهای این عرصه‌ها شناخت کامل داشته و گاهی با اغماض و گاهی با شهامت، به آنها پرداخته و در مورد علما به همین شیوه مسائلی را مطرح می‌کند که در شناخت دوره، راهگشاست. دولتشاه، شخصیتی اعتدالی و مردمی بود و در خود، آن وارستگی را می‏دید که علمای عصر خویش را به نصیحت درباریان جهت رسیدگی به حال رعیت ترغیب کند.
روش تحقیق در این مقاله، تاریخی ـ تحلیلی است و در کنار آن، از الگوی هرمنوتیک قصدگرا استفاده خواهد شد. این روش، از این جهت برگزیده شده که ضمن لحاظ اصل متن و زمینه شکل‏گیری آن، به قصد و هدف مؤلف نیز توجه گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Perspective from the Events of the 9th Century AH from Dawlatshah Samarqand’s point of view in the Book of Tazkerat al-Shoara with Emphasis on the Role of the Scholars

نویسندگان [English]

  • Milad Parniyani 1
  • Monireh Kazemirashed 2
  • Vali Dinparast 3
  • Manijeh Sadri 4
1 PhD student of Shabestar Azad University
2 Assistant Professor, Shabestar Azad University
3 Associate Professor, Tabriz University
4 Assistant Professor, Shabestar Azad University
چکیده [English]

Dawlatshah Samarqandi was one of the 9th-century AH biographers who has compiled in his important book, Tazkerat al-Shoara, a selection of the biographies and works of Islamic scholars and poets, especially the 8th and 9th AH and in line with that, it has provided considerable insights into the social, cultural and political events of the period under the discussion. The question ahead is that how the trend of events in Tazkerat al-Shoara has been processed in the author's mind and what position the scholars had in it. The findings of the research indicate that Dawlatshah had a complete knowledge about the shortcomings of these issues because of being a penman, a government official and a pleasant man and he has dealt with them in some cases with neglect and sometimes with courage and in the same way, he propounds issues about scholars that are helpful in understanding the period. Dawlatshah was a moderate and popular figure, and he saw in himself the deliverance to encourage the scholars of his time to advise courtiers to take care of the peasant. Historical-analytical method has been used in this paper and also the intentional hermeneutic pattern. To take into consideration the intent and purpose of the writer while dealing with the main text and its formation background, this method was chosen.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tazkerat al-Shoara
  • Dawlatshah Samarqandi
  • scholars
  • peasant
  • knowledge
1. ‏‫ابن‌الکربلایی، حافظ حسین (1349)، روضات الجنات و جنات الجنان، تصحیح جعفر سلطان القرائی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
2. ‏‫ابن‌بطوطه (1359)، سفرنامه، ترجمه‌ محمدعلی موحد، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
3. ‏‫احرار، عبیدالله (1394)، رسائل خواجه احرار (فقرات، والدیه، حورائیه)، تصحیح عارف نوشاهی، هرات: انتشارات احراری.
4. ‏‫براون، ادوارد (1367)، تاریخ ادبیات ایران از فردوسى تا سعدى‏، ترجمه‌ فتح‌الله مجتبایی و غلامحسین صدری افشار، ج۴، تهران: مروارید.
5. ‏‫بیدکی، هادی (1394)، «بررسی انتقادی تصحیح تازه تذکرة الشعرای دولتشاه سمرقندی»، گزارش میراث، شماره 68 و 69.
6. ‏‫جامی، عبدالرحمن (1341)، دیوان کامل جامی، هاشم رضی، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات.
7. ‏‫دین‌پرست، ولی (1393)، «سنّت سیاست‌نامه‌نویسی در سده نهم هجری؛ اندیشه‌های سیاسی ابراهیم‌بن‌محمد در خصوص امام یا سلطان در آداب الخلافة و اسباب الحصافة»، مطالعات تاریخ اسلام، ج6، شماره 22.
8. ‏‫رضازاده، ابراهیم (1344)، بررسی انتقادی تذکره‌های دولتشاه، میخانه و تحفه سامی (پایان‌نامه کارشناسی رشته زبان و ادبیات فارسی)، مشهد: دانشکده دانشگاه مشهد، دانشکده ادبیات.
9. ‏‫رضایی، نرگس (1386)، «تصحیحی جدید از تذکرة الشعرای دولتشاه سمرقندی»، کتاب ماه ادبیات، شماره 4.
10. ‏‫رو، ژان پل (1393)، ایران و ایرانیان؛ تاریخ ایران از آغاز تا امروز، ترجمه‌ محمود بهفروزی. تهران: جامی.
11. ‏‫ریپکا، یان (1381)، تاریخ ادبیات ایران از دوران باستان تا قاجاریه، ترجمه‌ عیسی شهابی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
12. ‏‫زرین‌کوب، عبدالحسین (1378)، ارزش میراث صوفیه، تهران: امیرکبیر.
13. ‏‫سمرقندی، دولتشاه‌بن‌علاءالدوله (1338)، تذکرة الشعراء، محمد رمضانی، تهران: چاپخانه خاور.
14. ‏‫سمرقندی، محمد‌بن‌عبدالجلیل؛ و سمرقندی، ابوطاهر خواجه (1367)، قندیه و سمریه، ایرج افشار، تهران: مؤسسه فرهنگی جهانگیری.
15. ‏‫صفا، ذبیح‌الله (1378)، تاریخ ادبیات در ایران. ج۸، تهران: انتشارات فردوس.
16. ‏‫علی‌شیر نوایی، میرنظام‌الدین (1323)، مجالس النفائس؛ در تذکره شعراء قرن نهم هجری، علی‌اصغر حکمت، تهران: چاپخانه بانک ملی ایران.
17. ‏‫فراهانی منفرد، مهدی (1381)، پیوند سیاست و فرهنگ در عصر زوال تیموریان و ظهور صفویان، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی دانشگاه تهران.
18. ‏‫قدیانی، عباس (1392)، نگاهی کوتاه به قیام‌های سیاسی و مذهبی در ایران (از عباسیان تا انقلاب اسلامی)، تهران: انتشارات یادداشت.
19. ‏‫کوربن، هانری (1370)، تاریخ فلسفه اسلامی، از مرگ ابن‌رشد تا زمان حاضر، ترجمه‌ جواد طباطبایی، تهران: انتشارات کویر.
20. ‏‫محمودپناهی، محمدرضا (1394)، «بررسی روش‌شناسی هرمنوتیک قصدگرای اسکینر»، سیاست پژوهی، جلد دوره دوم، شماره 3.
21. ‏‫مداح حسینی، حسن، نقد و بررسی چهار تذکره معروف فارسی (پایان‌نامه کارشناسی رشته زبان و ادبیات فارسی)، مشهد: دانشکده دانشگاه مشهد، دانشکده دکتر علی شریعتی.
22. ‏‫مرتضوی، منوچهر (1358)، مسائل عصر ایلخانی، ج۲، تهران: مؤسسه انتشارات آگاه.
23. ‏‫مصطفى‌بن‌عبدالله چلپى، حاجی خلیفه (1376)‏، ترجمه تقویم التواریخ، میرهاشم محدث، ترجمه‌ ناشناس، تهران: احیاء کتاب.
24. ‏‫معصوم علیشاه، محمد معصوم‌بن‌زین العابدین (1382)، طرائق الحقایق، تصحیح محمدجعفر محجوب، تهران: سنائی.
25. ‏‫نعمتی لیمایی، امیر (1385)، تاریخ آموزش و پرورش در روزگار فرمانروایی مغولان و تیموریان با نگاهی به پیشینه فرهنگی ایران، سبزوار: امید مهر.
26. ‏‫یزدی، شرف‌الدین علی (1387)، ظفرنامه، ویراسته‌ سعید میرمحمد صادق و عبدالحسین نوایی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.