A Comparative Study of the Development Components of Persian Gulf Ports in the Nineteenth Century

Document Type : Original Article

Authors

1 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shiraz University, Shiraz, Iran.

2 PhD Student in Post-Islamic Iranian History, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shiraz University, Shiraz, Iran

10.22034/skh.2023.16286.1426

Abstract

The development components of the Persian Gulf ports in the 19th century led to the superiority of some of the Persian Gulf ports. These components, including a suitable location, access to fresh water, the use of new technologies in the field of transportation such as the use of steamships and means of communication such as the telegraph, and most importantly, the knowledge of how to apply and optimally use these components, had a tremendous impact on the superiority of the ports of the Persian Gulf over each other. In this research, as a case study, the two ports of Bushehr, which was administered by the Qajar government, and Basra, which was administered by the Ottoman government, were examined in a comparative manner.
This research deals with a historical comparison between the Port of Basra and the Port of Bushehr(two important ports) during the Qajar period. Considering the method, this study seeks to answer the question: Why Basra Port had a more favorable situation than Bushehr Port in terms of development components?
According to the data of this research, the results after comparing the position of the two ports indicate that the historical roots of the development components in the ports of Bushehr and Basra began almost at the same time, but the policies of the Qajar and Ottoman central governments, as well as the knowledge of applying and optimally using these components led to the superiority and weakness of these ports in the development components؛ Moreover, presence of Europeans and the policies of the British and French countries in these ports increases that superiority and weakness.

Keywords

Main Subjects


الرفاعی، عبدالله رمضان آل عیاده (2016). اعیان البصره فی القرنین التاسع و عشر و العشرین، ناضر تموز للطباعه و التشر و التوزیع.
امیری،حیدر(1399) نیروی دریایی ایران با تأکید بر نقش کشتی پرسپولیس در امنیت خلیج فارس در دوره قاجار، فصلنامه علمی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهراء، شماره 46، ص 33-57.
ابن بلخی (1374). فارسنامه ابن بلخی، تحقیق منصور رستگار فسایی، شیراز، بنیاد فارس شناسی.
اداموف، الکسندر (2017) ولایه البصره فی ماضیها و حاضرها، ج 2، المترجم هاشم صالح التکریتی، دارمیسلون للنشر.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (1367). تاریخ منتظم ناصری، مصحح محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
الاعظمی، علی ظریف (بی تا). مختصر تاریخ البصره، تحقیق عزه رفعت، مکتبه الثقافه الدینیه.
الاعظمی، علی ظریف. (بی تا). مختصر تاریخ البصره. ۱ ج. قاهره - مصر: مکتبة الثقافة الدینیة.
اولیویه، گیوم آنتوان (1371). سفرنامه اولیویه: تاریخ اجتماعی – اقتصادی ایران در دوران آغازین عصر قاجار، ترجمه محمد طاهر میرزا با تصحیح و حواشی غلامرضا ورهرام، تهران: انتشارات اطلاعات.
اصفهانی، میرزا صادق موسوی نامی(1368) تاریخ گیتی گشا، تهران، اقبال.
تره زل، کامیل آلفونس (1361). یادشتهای ژنرال تره زل در سفر به ایرانف به اهتمام ژ.ب دوما فرانسوی، ترجمه ترجمه عباس اقبال، تهران: انتشارات یساولی «فرهنگسرا».
جهانگیرمیرزا (1384). تاریخ نو، به سعی و اهتمام عباس اقبال، تهران: علم.
خورموجی، محمدجعفر (1345). حقایق الأخبار ناصری، به کوشش حسین خدیو جم، تهران، بی‌جا.
دروویل، گاسپار (1388). سفرنامه دروویل، ترجمه جواد محبی، تهران: نیک‌فرجام.
دروویل، گاسپار(1370) سفر در ایران، تهران: شباویز
دیولافوا، مارسل اگوست (1427). رحله مدام دیولافوا من المحمره الی البصره و بغداد، تحقیق مصطفی جواد و علی بصری، بیروت، الدار العربیه للموسوعات.
رویت، رودلف سعید (1929). سعید بن سلطان (1791-1856) حاکم عمان و زنجبار، بی­جا.
ژوبر، پیر آمدی (1322). مسافرت به ارمنستان و ایران، ترجمه محمود هدایت، تهران: شرکت چاپخانه تابان.
ساقر، مصطفی احمد، الرزاق، عابد، الشهراری، صالح، الجبارات، محمود محمد (1395) کرانه جنوبی خلیج‌فارس در آستانه عصر مدرن، ترجمه غلامرضا زائری، تهران، گیوا.
السامرائی، نوری (1407). المصادر الارشیفیهه عن التاریخ الصلات الروسیه فی القرن التاسع و بدایه القرن العشرین، نشریه فی التاریخ و الاثار، العدد 3، 116-131.
سایکس، سرپرسی (1336). سفرنامه ژنرال سرپرسی سایکس یا ده هزار میل در ایران، ترجمه حسین سعادت نوری، تهران: کتابخانه ابن‌سینا.
سایکس، سرپرسی (بی‌تا). تاریخ ایران، ترجمه محمدتقی فخر داعی گیلانی. بی­نا.
سعیدی­نیا، حبیب الله (1392). کشتی‌رانی کارون و تحولات سیاسی –اقتصادی خلیج‌فارس در نیمه دوم قرن سیزدهم هجری (1870-1920)، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
سمسار، محمد حسن (1337) جغرافیای تاریخی سیراف، تهران: چاپخانه زیبا.
سیمونیچ، ای، او (1353). خاطرات وزیر مختار از عهدنامه ترکمنچای تا جنگ هرات، ترجمه یحیی آرین­پور، تهران: انتشارات پیام.
سیوری، راجرز، کلی، جی بی (1377). خلیج‌فارس از دوران باستان تا اواخر قرن هجدهم، ترجمه حسن زندیه، بوشهر: مرکز بوشهر شناسی.
العباسی، عبدالقادر باش اعیان (1381 ه.ق). البصره فی ادوارها التاریخیه، بغداد: مطبعه دار البصری.
عقاد، صلاح (1395). استعمار در خلیج‌فارس، ترجمه نعمت الله مقصودی و غلامرضا زائری، تهران: گیوا.
عیسوی، چالز (1362). تاریخ اقتصادی ایران، تهران: گستره.
غفاری کاشانی، قاضی احمد بن محمد (1414). تاریخ نگارستان، تصحیح مرتضی مدرس گیلانی، تهران: کتاب‌فروشی حافظ.
 فریمو، جاک (1991). فرنسا و الاسلام من نابلیون الی میتران، ترجمه هاشم صالح، شرکة الأرض للنشر المحدودة.
فلور، ویلم (1371). هلندیان در جزیره خارک «خلیج‌فارس»، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: انتشارات توس.
قزوینی، زکریا بن محمد (1373) آثار البلاد و اخبار العباد، ترجمه میرزا جهانگیر قاجار، تهران، امیرکبیر.
کرزن، جرج ناتل (1380). ایران و قضیه ایران، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
کزازی، مهری (1390). بوشهر و چرخش جمعیتی آن در دوره قاجار (1343-1209 ق 1925-1794) فصل اسناد بهارستان، شماره 4، ص 222-239.
گاردان، کنت آلفرد (1362). مأموریت ژنرال گاردان در ایران، ترجمه عباس اقبال، تهران: چاپخانه کوثر.
گرانتوفسکی‌، ادوین‌ آرویدوویچ،(1359) تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، تهران: پویش.
گرومون، استقان رای (1378). چالش برای قدرت و ثروت در جنوب ایران از 1750-1850، ترجمه حسن زنگنه، تهران: همسایه.
لاریمر، جان گوردون(1995). السجل التاریخی للخلیج و عمان و أواسط الجزیرة العربیة ، عمان: دار غارنت للنشر.
لوریمر، جان گوردون (1394). سواحل خلیج‌فارس، ترجمه عبدالرسول خیراندیش، تهران: آبادبوم.
مرادی، مسعود (1387). «فرانسه و خلیج‌فارس»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، شماره 36، ص 97-121.
مستوفی، حمدالله (1343). شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه از آقا محمدخان تا آخر ناصرالدین‌شاه، تهران: انتشارات زوار.
ملکم، سر جان(1380). تاریخ کامل ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، انتشارات افسون.
منتصر، حازم سعید، دیلک، قایا، زهران، مصطفی و قورشون، زکریا( ۱۴۲۸–۲۰۰۸. ).کربلاء فی الأرشیف العثمانی. بیروت: الدار العربیة للموسوعات.
موسوی، جواد؛ مودت، لیدا (1397). «برتری بریتانیا بر فرانسه در هند مقدمه گسترش اقدامات بریتانیا در خلیج‌فارس»، فصل‌نامه پژوهش‌های تاریخی، شماره دوم (پیاپی 38) ص 43-60.
مؤلف نامعلوم(1367). سفرنامه بنادر و جزایر خلیج فارس در زمان محمدشاه قاجار 1250-1264، تصحیح منوچهر ستوده، گیلان: نشر برزو.
مینورسکی، ولادیمیر فئودوروویچ،(1387) ایران در زمان نادرشاه، ترجمه و تصحیح رشید یاسمی، غلامرضا و عبداللهی، علی‌اصغر. ج1، تهران: دنیاى کتاب‏.
نجم‌الدوله، عبدالغفار بن علی‌محمد، سفرنامه دوم نجم الدوله به خوزستان(1386)‌، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى.
نصار، عبدالعظیم عباس(1427). بلدیات العراق فی العهد العثمانی ۱۵۳۴ م - ۱۹۱۸. ج1. ایران: المکتبة الحیدریة.
نظام‌السلطنه مافی، حسین قلی خان (1362). خاطرات و اسناد حسین قلی خان نظام‌السلطنه مافی تصحیح معصومه مافی، منصوره اتحادیه، سیروس سعدونیان و حمید رام پیشه، تهران: نشر تاریخ ایران.
هوشنگ مهدوی، عبدالرضا (1385). تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفوی تا پایان جنگ جهانی دوم، تهران: امیرکبیر.
وادالا، رمی (2536). خلیج‌فارس در عصر استعمار، ترجمه شفیع جوادی، تهران: سحاب کتاب.
وثوقی، محمدباقر (1390). تاریخ خلیج‌فارس و ممالک هم‌جوار، تهران: سمت.
ویلسن، آرنولد (1310). خلیج‌فارس، ترجمه محمد سعیدی، تهران: فرهومند.

منابع انگلیسی:

Amanat.abbas.iran a modern history.yale university press.
Potter.lawrence (2009) the Persian gulf in history.palgrave macmillan.
Masters.bruce alan . 2010goston. Ga bor. Encyclopedia the ottman empire. Fact on file incorporated.
Davison.roderic h .2013 essays in ottman and Turkish history 1774-1923. University of texas oress.
Afkhami.amir(2019) a modern contagion. Imperialism and public health in iran age of cholera. Johns Hopkins university press.