A Comparative Study of the Office of Ḥijābat in Pre-Islamic Iran and the Early Islamic Centuries

Document Type : Original Article

Authors

1 PhD student at the University of Islamic Religions Thran' Iran

2 Assistant Professor of Islamic History, Islamic University of Religions, Thran , Iran.

Abstract

The office of Ḥijābat and the position of the Ḥājib have been among the significant posts in the political and administrative structures of Iran and the Islamic world, undergoing notable conceptual and functional developments over time. This study primarily investigates the origin, function, and historical evolution of the Ḥijābat office within Iranian and Islamic culture and civilization, addressing the question of whether this office has roots in pre-Islamic Iranian traditions or emerged within the Islamic political-administrative framework. The paper first clarifies the linguistic and technical meaning of Ḥijābat, then examines the origins and status of the Ḥājib in ancient Iranian culture, and subsequently traces the evolution of this office in Islamic culture up to the end of the early centuries of Islam. The research follows a descriptive-analytical methodology based on library studies, drawing on historical sources, chronicles of ruling dynasties, administrative and military records, and accounts of the caliphal court. The findings indicate that while the office of Ḥijābat had a precedent in the Sasanian administrative system, it was adopted, transformed, and institutionalized within the Islamic era, gaining a broader and more formalized role in the caliphal court. Consequently, the Ḥijābat can be understood as a cross-cultural institution that played a pivotal role in the transfer and reproduction of administrative structures from Iran to the Islamic world, contributing significantly to the development of bureaucratic systems and political ceremonial practices.

Keywords

Main Subjects

References

  1. منابع

    1. «آندیمان کاران سردار» (1345). دایره المعارف فارسی، ج1
    2. ابن‌بلخی (1363). فارس نامه، تصحیح گای لسترینج، رنلد الین نیکلسون، تهران: دنیای کتاب
    3. ابن‌تغری بردی، یوسف بن تغری بردی (1383). النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، قاهره: الموسسه المصریه العامه.
    4. ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی (1410). فتح الباری: شرح صحیح البخاری، تحقیق عبدالعزیز بن بَاز، محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    5. ابن‌خلدون، عبدالرحمان بن محمد (1345). مقدمه ابن‌خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    6. ابن‌خلکان، احمد بن محمد (1397). وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، حققه احسان عباس، بیروت: دارصادر.
    7. ابن‌رسته، احمد بن عمر (1892). الاعلاق النفیسه و البلدان احمد بن اسحاق یعقوبی، بریل، لیدن، بیروت: بازچاپ دار صادر.
    8. ابن‌طقطقی، محمد بن علی (1360). تاریخ فخری در آداب ملکداری و دولتهای اسلامی، ترجمه محمد وحید گلپایگانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    9. ابن‌عبدربه، احمد بن محمد (1407). العقد الفرید، تحقیق مفید محمد قمیحه، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    10. ابن‌مسکویه، احمد بن محمد (1376). تجارب الامم، ج5 ترجمه علینقی منزوی، تهران: توس.
    11. ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1997). لسان العرب، بیروت: دار صادر.
    12. اسدی، علی بن احمد (1386). گرشاسب نامه، به اهتمام حبیب یغمایی، تهران: دنیای کتاب.
    13. انوری، حسن (1355). اصطلاحات دیوانی دوره غزنوی و سلجوقی، تهران: طهوری.
    14. اوشیدری، جهانگیر (1371). دانشنامه مزدیسنا: واژه نامه توضیحی آیین زرتشت، تهران: نشر مرکز.
    15. بیک، هانیه؛ عباسعلی تفضلی؛ مهدی جلیلی (1389). «نقش زیاد بن عبید در تکمیل تشکیلات اداری امویان»، مطالعات اسلامی: تاریخ و فرهنگ، سال 42، ش84، 171-180.
    16. بیهقی، علی بن زید (1317). تاریخ بیهق، تصحیح احمد بهمنیار، تهران: فروغی، تهران.
    17. بیهقی، محمد بن حسین (1356). تاریخ بیهقی، تصحیح علی اکبر فیاض، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
    18. بیهقی، محمد بن حسین (1388). تاریخ بیهقی، تصحیح محمد جعفر یاحقی، مهدی سیدی، تهران: سخن.
    19. پزشک، منوچهر (1383). «پرده داری (حجابت)»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج13، 594-597.
    20. تفضلی، احمد (1385). جامعه ساسانی: سپاهیان، کاتبان و دبیران، دهقانان، ترجمه شیرین مختاریان، مهدی باقی، تهران: نشر نی.
    21. جاحظ، عمرو بن بحر (1328). تاج در اخلاق پادشاهان و منش ایشان، ترجمه حبیب الله نوبخت، تهران: کمیسیون معارف.
    22. جعفریان، رسول (1375). تاریخ تشیع در ایران، قم: انصاریان.
    23. جهشیاری، محمد بن عبدوس (1348). کتاب الوزراء و الکُتاب، ترجمه ابوالفضل طباطبائی، بی‌جا: بی‌نا.
    24. «حاجب» (1345). دایره المعارف فارسی، ج1
    25. حافظ، شمس الدین محمد (1361). دیوان خواجه حافظ شیرازی، به اهتمام ابوالقاسم انجوی شیرازی، تهران: جاویدان.
    26. حسن، حسن ابراهیم (1967). تاریخ الاسلام السیاسی و الدینی و الثقافی و الاجتماعی، ج4، قاهره: مکتبه النهضه المصریه.
    27. حسن، حسن ابراهیم (1380). تاریخ سیاسی اسلام، ج1-3 ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: جاویدان.
    28. حوت، محمود سلیم (1390). باورها و اسطوره‌های عرب پیش از اسلام، ترجمه و تحقیق منیژه عبدالهی، حسین کیانی، تهران: نشر علم.
    29. خالقی مطلق، جلال (1401). شاهنامه و فرهنگ ایران: مجموعه مقالات جلال خالقی مطلق در دانشنامه ایرانیکا، ترجمه فرهاد اصلانی، معصومه تقی پور، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
    30. خسروبیگی، هوشنگ (1388). سازمان اداری خوارزمشاهیان، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
    31. خضری، احمد رضا (1387). «حاجب»، دانشنامه جهان اسلام، ج 12، 283-285.
    32. راوندی، محمد بن علی (1386). راحه الصدور و آیه السرور در تاریخ آل سلجوق، تصحیح محمد اقبال، تهران: اساطیر.
    33. راوندی، مرتض (1386). تاریخ اجتماعی ایران: جلد4 شیوه حکومت و سازمان سیاسی و اداری بعد از اسلام، تهران: نگاه.
    34. زیدان، جرجی (1373). تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، تهران: امیر کبیر.
    35. سجادی، صادق (1374). «آل‌بویه»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج1، 629-646.
    36. سعدی، مصلح بن عبدالله (1363). بوستان سعدی (سعدی نامه)، تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی.
    37. سعدی، مصلح بن عبدالله (1373). گلستان سعدی، تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی.
    38. صابی، هلال بن محسن (1346). رسوم دارالخلافه، تصحیح و حواشی میخائیل عواد، ترجمه محمد رضا شفیعی کدکنی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
    39. صفی پوری، عبدالرحیم بن عبدالکریم (1388). منتهی الارب فی لغه العرب، تصحیح محمد حسن فوادیان و علیرضا حاجیان نژاد، تهران: دانشگاه تهران.
    40. عباسی، حسن بن عبدالله (1409). آثار الاول فی ترتیب الدول، بیروت: دارالجیل.
    41. غزالی، محمد بن محمد (1361). کیمیای سعادت، به کوشش حسین خدیوجم، تهران: علمی و فرهنگی.
    42. فامی هروی، عبدالرحمن بن عبدالجبار (1387). تاریخ هرات (دستنوشتی نویافته)، نسخه برگردان کتابخانه محمد حسن میرحسینی، تهران: میراث مکتوب.
    43. فتایی، گارگین (1386). «کاربرد بُد در زبان ارمنی و فارسی»، پیمان، سال 10، شماره 39، 123-144
    44. قلقشندی، احمد بن علی (1407). صبح الاعشی فی صناعه الانشا، شرحه و علق علیه محمد حسین شمس الدین، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    45. کریستن سن، آرتور (1345). ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران: ابن‌سینا.
    46. کریستن سن، آرتور (1386). وضع ملت و دولت و دربار در دوره شاهنشاهی ساسانیان، ترجمه مجتبی مینوی، تهران: اساطیر.
    47. لمتون، آن کاترین سواین فورد (1363). سیری در تاریخ ایران بعد از اسلام، ترجمه یعقوب آژند، تهران: امیر کبیر.
    48. محقق، مهدی (1369). «برخی از اصطلاحات اداری و دیوانی در تاریخ بیهقی»، دومین بیست گفتار در مباحث ادبی و تاریخی و فلسفی و کلامی و تاریخ علوم در اسلام، دانشگاه تهران؛ دانشگاه مک گیل، 51-71.
    49. محمدی ملایری، محمد (1382). تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی: جلد 5 نظام دیوانی یا سازمان مالی و اداری ساسانی در دولت خلفا، تهران: توس.
    50. مرتضی زبیدی، محمد بن محمد (2005). تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق علی شیری، بیروت: دار الفکر.
    51. مسعودی، علی بن حسین (1365). مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی و فرهنگی.
    52. معطوفی، اسدالله (1390). تاریخ چهار هزار ساله ارتش ایران: جنگ و جنگاوری بر فلات ایران از تمدن ایلام تا 1320 خورشیدی، تهران: ایمان؛ تراشه دانش.
    53. ناجی، محمد رضا (1386). «جهشیاری»، دانشنامه جهان اسلام، ج11.
    54. نفیسی، سعید (1384). تاریخ تمدن ایران ساسانی، تهران: اساطیر.
    55. نفیسی، سعید (1335). تاریخ خاندان طاهری: 1: طاهربن حسین، تهران: اقبال و شرکا.
    56. ورجاوند، پرویز (1376). «حاجب»، دایره المعارف تشیع، ج6.
    57. یعقوبی، احمد بن اسحاق (1362). تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران: علمی و فرهنگی.
Discourse of History
Volume 19, Issue 52 - Serial Number 52
December 2025
Pages 117-152

Files

Share

How to cite

Statistics