A Historical Explanation of the Shi‘a Presence in Al-Ahsa and Qatif

Document Type : Original Article

Authors

1 M.A. in History and Civilization of Islamic Nations, University of Zanjan, Zanjan, Iran.

2 2.Assistant Professor of History and Civilization of Islamic Nations, University of Zanjan (Corresponding Author), Zanjan, Iran.

Abstract

With the emergence of Islam and its expansion across various regions, along with the formation of Shi‘ism, certain areas on the southern shores of the Persian Gulf, including Al-Ahsa and Qatif, attracted the attention of Shi‘a communities. The main issue of this research is to provide a historical explanation and analysis of the process of the Shi‘a entry into these regions and to examine the factors influencing the continuity of their presence in Al-Ahsa and Qatif.
This study was conducted using a descriptive-analytical method. The results indicate that the history of the Shi‘a presence in Al-Ahsa and Qatif dates back to the early history of Islam. Throughout various periods of Islamic civilization, several factors contributed to the establishment and continuity of the Shi‘a presence in these areas. These include the presence of certain individuals and tribes, the formation of Shi‘a governance in the region (which provided security and tranquility for the Shi‘a community for extended periods), the migration of Shi‘a populations from various areas to these regions, and favorable geographical and economic conditions.

Keywords

Main Subjects

References

  1. ابراهیم، حسین ابراهیم (1427)، ملوک و حکام و امرای احساء عبرالتاریخ، مکتبه ملک فهد الوطنیه.
  2. ابن اثیر، عزالدین (1385)، الکامل فی التاریخ، بیروت، مطبعه دارالکتب العلمیه.
  3. _____________ (بی‌تا)، اسدالغابه فی معرفه الصحابه، بیروت، مطبعه دارالحیاء تراث العربی.
  4. ابن اعثم کوفی، محمد بن علی (1411ه ق)، الفتوح، بیروت، مطبعه دارالأضواء، جزء الاول.
  5. ابن بطوطه، محمد بن عبدالله (1376)، سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه‌ی محمدعلی موحد، تهران، چاپ سپهر نقش.
  6. ابن خلدون، عبدالرحمن ابن محمد (1408)، تاریخ ابن خلدون، بیروت، مطبعه دارالفکر.
  7. ابن خیاط، ابوعمر خلیفه بن ابی‌هبیره (1415)، تاریخ خلیفه، بیروت، مطبعه دارالکتب العلمیه.
  8. ابن فارس، ابی‌الحسین احمد بن فارس (1404 ق)، معجم المقاییس اللغه، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، الجز الرابع، قم، مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامی.
  9. ابن مجاور (1996 م)، تاریخ المستبصر، قاهره، مطبعه مکتبه الثقافه الدینیه.
  10. ابن مدیرس، عبدالرحمان (1422)، الدوله العیونیه فی البحرین، دارالملک عبدالعزیز، بی‌جا.
  11. ابن مزاحم (1370)، وقعه الصفین، ترجمه‌ی پرویز اتابکی، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
  12. ابوالفداء، اسماعیل بن علی (1349)، تقویم البلدان، ترجمه‌ی عبدالمحمد آیتی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، چاپ اول.
  13. اقتداری، احمد (1397 ش)، «ریشه اعلام جغرافیایی خلیج‌ فارس و دریای عمان بر اساس فقه اللغه ایرانی»، مطالعات خلیج ‌فارس، سال چهارم، شماره‌ی 1، پیاپی 13، صص 10 - 6.
  14. انصاری بویر احمدی، علی (1390)، شیعیان بحرین، قم، انتشارات آشیانه مهر، چاپ اول.
  15. انطون الیاس، الیاس (1384)، القاموس العصری، ترجمه و اهتمام سید مصطفی، تهران، انتشارات اسلامیه، چاپ دهم.
  16. آذرخش، مریم؛ فیاض انوش، ابوالحسن (1394)، «جغرافیای اقتصادی ماوراءالنهر از منظر مورخان و جغرافی‌دانان مسلمان»، رهیافت‌های تاریخی، شماره‌ی 10، بهار 1394، 118.
  17. آل عبدالجبار، نزارحسن (1431)، المعملات المتداوله فی القطیف والاحساء من القرن العاشر الی العهد السعودی، منشورات مجله الواحه موسسه الانتشارات العربی، الطبعه الاولی.
  18. آل عبدالمحسن، عبدالله (1432ه ق)، شیعه القطیف الاحساء دراسة فی الحیاة الإجتماعیة و الدینیة لشیعة المنطقة، بی‌جا، بی‌نا، الطبعه الثانیه.
  19. بحرانی، علی (1377 ق)، انوارالبدرین فی تراجم علما القطیف و الاحساء و البحرین، تحقیق محمد علی محمدرضا الطبسی، نجف الاشرف، مطبعه النعمان.
  20. __________ (1395 ش)، احساء و قطیف و پیوند‌های آن با ایران تا شکل‌گیری عربستان سعودی، بوشهر، زمزمه‌های روشن، چاپ اول.
  21. بروسوی، محمد بن علی (1427 ق)، أوضح المسالک الی معرفه البلدان و الممالک، محقق مهدی عبدالرواضیه، بیروت، دارالغرب الاسلامی.
  22. بکری، عبدالله بن عبدالعزیز (1403 ق)، معجم ما استعجم من أسماء البلاد و المواضع، محقق مصطفی سقا، بیروت، مطبعه عالم الکتب.
  23. بلاذری، احمد بن یحیی (1394 ق)، انساب‌الاشراف، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات.
  24. __________________ (1998م). فتوح البلدان، بیروت، مطبعه دارالمکتبه الهلال.
  25. ابن سرابیون، سهراب (1347 ق/ 1929 م)، عجائب الاقالیم السبعة الی نهایةالعماره، به‌کوشش هانس فون مژیک، وین، مطبعه آدلف هولزهوزن، چاپ اول.
  26. بوذرجمهر، حیدر (1373)، «اَحساء»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج 6، زیر نظر محمدکاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.
  27. الجاسر، حمد (بی‌تا)، المعجم الجغرافی للبلاد العربیه السعودیه المنطقه الشرقیه، الریاض، منشورات دارالیمامه للبحث والترجمه والنشر، المجلد الرابع.
  28. جعفریان، رسول (1371 ش)، جغرافیای تاریخی و انسانی شیعه در جهان اسلام، قم، انتشارات انصاریان
  29. _____________ (1391 ش). اطلس شیعه، تهران، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای.
  30. الجنبی، عبدالخالق بن عبدالجلیل (1435)، تاریخ تشیع الاهل البیت فی اقلیم البحرین القدیم، بیروت.
  31. جوان، کول (1416)، شرق جزیره العرب 1800 م1300م، الامبراطورات التجاربه المتصارفه والشیعه الامامیه.
  32. جوهری، اسماعیل (بی‌تا)، الصحاح اللغه، به‌کوشش احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم لملایین.
  33. حافظ ابرو، عبدالله بن لطف‌الله (1375)، جغرافیای حافظ ابرو، محقق صادق سجادی، تهران، انتشارات میراث مکتوب.
  34. حسن، حسن ابراهیم (1376)، تاریخ سیاسی اسلام، ترجمه‌ی ابوالقاسم پاینده، تهران، نشر جاویدان، چاپ نهم.
  35. حمزه، حسن (2010 م)، الشیعه فی المملکه العربیه السعودیه، بیروت، مطبعه دارالساقی.
  36. حموی، یاقوت بن عبدالله (1995)، معجم البلدان، بیروت، مطبعه دار صادر، چاپ دوم.
  37. الخلیل، محمد محمود (1428)، تاریخ الدویلات المحلیه لبنی عقیل فی الخلیج و شرق الجزیره العرب، قاهره، مکتب الثقافه الدینیه.
  38. خلیل، محمد محمود (2006)، تاریخ الخلیج و شرق العربیه المسمی اقلیم بلاد البحرین فی حکم الدویلات (العیونیه، بنی جروان، سلطنه هرمز، الجبور)، قاهره، مکتب مدلولی.
  39. دشتی، رضا (1390)، منبع شناسی قرمطیان با تاکید بر قرامطه بحرین، قم، نشر سبحان.
  40. دمشقی، محمد بن ابی‌طالب (1923 م)، کتاب نخبةالدهر فی عجائب البرّ و البحر، چاپ مهرن، لایپزیگ، چاپ افست بغداد.
  41. زرکلی، خیرالدین (1989 م)، اعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دارالعلم للملایین، الطبعه الثامنه.
  42. سالم، عبدالعزیز (1380)، تاریخ عرب قبل از اسلام، ترجمه‌ی باقر صدری‌نیا، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
  43. سامانی، سید محمود، محمد زاهدی مقدم، داریوش زاهدی مقدم (1395)، «بررسی جایگاه دولا آل عیون و نقش آن در گسترش تشیع در بحرین»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال هفتم، شماره‌ی 25، صص 28 - 7.
  44. سدید السلطنه، محمدعلی خان (1370)، تاریخ مسقط، عمان، قطر و بحرین و روابط آن با ایران، تصحیح احمد اقتداری، تهران، انتشارات دنیای کتاب.
  45. شاکر، محمود (2003 م)، موسوعه تاریخ الخلیج [الفارسی]، عمان، انتشارات دار اسامه.
  46. شریف ادریسی (1409)، ابی‌عبدالله محمد بن عبدالله ادریسی، نزهه المشتاق فی اختراق الافاق، بیروت، نشر للدار عالم المکتب، الطبعه الاول.
  47. شرعان، نایف بن عبدالله (1423 ق)، نقود الدوله العیونیه فی بلاد البحرین، بی‌جا، مرکز الملک فیصل للبحوث و الدراسات الاسلامیه.
  48. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، روائع التراث العربیه، مرکز القائمیه بالاصفهان للتحریات الکمبیوتریه.
  49. العالی، عبدالرحمان بن عبدالکریم (1973)، البحرین فی صدر اسلام و اثرها فی حرکه الخوارج، بغداد، الجمهوریه.
  50. علوی، قبادیانی، ناصرخسرو (بی‌تا)، سفرنامه ناصرخسرو، تهران، انتشارات کتاب‌فروشی مسجد محمودی، چاپ افست رشدیه.
  51. علی‌خانی، فاطمه (1397)، شیعیان بحرین و احسا از سقوط عباسیان تا سقوط عثمانیان، قم، انتشارات شیعه شناسی.
  52. العوامی، السید حسن (1417)، «اضواء علی التاریخ القلعه»، الواحه، العدد 5، صص 105 - 94.
  53. فطرس، محمد حسن (1368)، «جغرافیای اقتصادی و اهمیت آن در برنامه‌ریزی توسعه»، اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره‌ی 30، مرداد و شهریور 1368، صص 53 - 50.
  54. قاضی‌ عبدالجبار بن‌ احمد (1960 م)، تثبیت‌ دلائل‌ النبوه، بیروت، چاپ‌ عبدالکریم‌ عثمان.
  55. قرطبی، ابن عبدالبر، (1415)، الاستیعاف فی معرفه اصحاب، بیروت، دارالکتب العلمیه.
  56. قزوینی، زکریا بن محمد (1998 م)، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت، دار صادر، چاپ اول.
  57. قمر، محمود (1396 ش)، جایگاه بحرین در دریانوردی و تجارت دریایی (از صدر اسلام تا سقوط خلافت عباسی)، ترجمه‌ی نعمت‌الله مقصودی و غلام‌رضا زارعی، تهران، انتشارات گیوا.
  58. کحاله، عمررضا (1382 ق)، جغرافیه شبه جزیره العرب، مکه، چاپ احمدعلی.
  59. کورشون، زکریا و محمد موسی القرینی (1426 هـ./ 2005 م)، سواحل النجد الاحساء فی الارشیف العثمانی، بیروت، الدار العربیع للموسوعات، الطبعه الاولی.
  60. لوریمر، ج. ج (بی‌تا). دلیل الخلیج، الجزء الخامس، ترجمه‌ی قطر، مکتبه امیر قطر.
  61. محمد آل ملا، عبدالرحمن بن عثمان (بی‌تا)، تاریخ الاماره العیونیه فی الشرق الجزیره العربیه، کویت، موسسه جائره عبدالعزیز سعود البابطین للابداع الشعری.
  62. مدلونگ، استرن، دخویه، ماسینیون (1368)، نهضت قرامطه، ترجمه‌ی یعقوب آژند، تهران، انتشارات میراث ملل.
  63. مسعودی، ابوالحسین علی بن حسین (1370)، مروج الذهب، ترجمه‌ی ابوالقاسم پاینده، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
  64. المسلم، محمدسعید (بی‌تا)، ساحل الذهب الاسود دراسه التاریخیه انسانیه لمنطقه الخلیج الفارسی، بیروت، منشورات دار مکتبه الحیاه، الطبع الثانی.
  65. مطیعی لنگرودی، سید حسن (1372)، «نگرشی در کارکردهای جغرافیای اقتصادی»، جستارهای ادبی، شماره‌ی 1، تابستان 1372، صص 333 - 345.
  66. مظفر، محمد حسین (1408 ه ق)، تاریخ الشیعه، بیروت، مطبعه دارالزهراء.
  67. مقدسی، محمد بن احمد (بی‌تا)، أحسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، بیروت، مطبعه دار صادر.
  68. منصوری مقدم، محمد، فرشید لاری منفرد (1398)، «مهاجرت خاندان آل‌عصفور از بحرین به بوشهر و تأثیر آن بر تحولات سیاسی و اجتماعی فرهنگی آن شهر در عصر قاجار»، مطالعات خلیج فارس، شماره‌ی ۱۷، صص 28 - 18.
  69. مولف ناشناس (1353)، صوره الاقالیم، به تصحیح منوچهر ستوده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، چاپ اول.
  70. مولف ناشناس (1350)، بحرین، تهران: اداره نهم سیاسی وزارت امور خارجه، چاپ اول.
  71. نولدکه، تئودور (1358)، تاریخ ایرانیان و عرب‌ها در زمان ساسانیان، ترجمه‌ی عباس زریاب، تهران، انتشارات انجمن آثار ملی، چاپ اول.
  72. نویری، ‌احمد بن‌ عبدالوهاب (1923 م)، نهایة الارب‌ فی‌ فنون‌ الادب‌، قاهره، چاپ اول‌.
  73. واقدی، محمد بن عمر (1410 ق/1990 م)، الرده، بیروت، مطبعه دارالمغرب اسلامی، الطبعه الاولی.
  74. وثوقی، محمدباقر (1389)، علل و عوامل جابه‌جایی کانون‌های تجاری در خلیج فارس، تهران، نشر پژوهشکده تاریخ اسلام، چاپ اول.
  75. وهبة، حافظ (1375 ق)، جزیرة العرب فی القرن العشرین، قاهره، دار الأفاق العربیه، الطبعة الثالثة.
  76. همدانی، حسن بن احمد (1410 هـ./ 1990 م)، صفه جزیره العرب، تحقیق محمد بن علی الاکوع الحولی، صنعا، مکتبه الارشاد، الطبعه الاولی.
  77. یعقوبی، احمد بن ‌اسحاق (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی، بیروت، مطبعه دار صادر، الطبعه الاولی.
  78. یوسفی اشکوری، حسن (1383)، «آل عصفور»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر محمدکاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، جلد دوم، چاپ اول.

Files

Share

How to cite

Statistics