Sarkar-e Feyz-Asar: Its Implementation, Functions, and Reasons for Historical Longevity

Document Type : Original Article

Authors

Ph.D. Student in Islamic History, University of Religions and Denominations,Qom, Iran.

Abstract

Waqf (endowment) is regarded as one of the most important benevolent traditions in religious teachings and as a key mechanism for social welfare and support of the underprivileged classes in Islamic society. The study of the waqf phenomenon, its functions, reasons for longevity, and its numerous effects has always attracted the attention of religious scholars and researchers in Islamic and social sciences.
The “Sarkar-e Feyz-Asar” waqf represents a specific type of endowment, particularly prominent in the Safavid era. It emerged in line with the expansion of waqf culture according to the requirements of Muslim social life, especially with regard to endowments dedicated to sacred sites, and has left significant impacts.
The main question of this research is how this type of waqf was formed, what factors led to its prominence and longevity, and what its various effects were. The study employs a descriptive-analytical method based on the examination of historical documents.
The findings indicate that “Sarkar-e Feyz-Asar” played important and diverse roles across various historical periods in political, social, cultural, and economic spheres. The reasons for its historical longevity include:
Political factors: The role of rulers and governors, the status of the clergy, and the influence of prominent women.
Social factors: Preserving the name and family reputation of the founders, building hospitals, cooperation, and supporting disadvantaged social classes.
Cultural factors: Reviving votive offerings, creating “Molk-Allah” (property of God), promoting knowledge and scientific heritage, and the devotional nature of the waqf.
Economic factors: Performing charitable financial acts, establishing interest-free loan funds (Qarz al-Hasaneh), and the restoration and equipping of sacred sites (including the construction of shrines for Imams’ descendants, religious schools, and assistance to the shrines of the Ahl al-Bayt).

Keywords

Main Subjects

References

  1. قرآن

    1. اعتمادالتولیه، محمد شفیع، «کتاب‌چه صورت موقوفات ارض اقدس»، کتاب‌چه‏ی موقوفات ملک، شماره‏ 6171، 1380.
    2. تاورنیه،. ژان باتیست (1363)، سفرنامه تاورنیه، ترجمه‌ی ابوتراب نوری، تهران، سنایی و تایید، اصفهان.
    3. ترکمان، اسکندر بیک (1382)، عالم آرای عباسی، ج۱، ایرج افشار، تهران، انتشارات امیر کبیر.
    4. جعفریان، رسول (1398)، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج ۲، نشر، پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
    5. جنابدی میرزا بیگ (1378) روضةالصفویه به کوشش: غلامرضا طباطبایی مجد‌، تهران: انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات دکتر محمود افشار.
    6. جناتی، آیت‌الله محمد ابراهیم (1393)، «وقف از دیدگاه مبانی اسلامی»، میراث جاویدان، سال دوم، شماره اول.
    7. حسینی عاملی، محمد شفیع (1383)، محافل المومنین فی ذیل مجالس المومنین، پدید آوران: جغتایی، مسعود، عرب‌پور ابراهیم، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامى.
    8. حسینی، بنت قباد (۱۳۷۹)، تاریخ ایلچی، نظام شاه، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول.
    9. خان‌محمدی، علی اکبر (1381)، «وقف‌نامه مدرسه و مسجد دروازه دولت»، وقف میراث جاوید، سال 10، شماره‌ی 37.
    10. خاوری شیرازی، فضل‌‌الله بن عبدالنبی (1380)، تاریخ ذوالقرنین، ج2، محقق ناصر افشارفر، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
    11. خنجی، فضل‌الله بن روزبهان (1383)، مهمان‌نامه بخارا، تصحیح منوچهر ستوده، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
    12. خواندمیر، غیاث‌الدین (1380)، حبیب السیر فی اخبار البشر، به‌تصحیح جلال همایی، تهران، انتشارات کتاب‌خانه‌ی خیام، ج2.
    13. دانش‌پژوه، محمد‌تقی (1347)، آستانه‌های مازندران، معارف اسلامی، فلسفه و کلام، شماره 2.
    14. دبیرسیاقی، سید محمد (1334)، تذکره الملوک «سازمان – اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر ‌تذکره‌الملوک»، ترجمه: مسعود رجب‌نیا.
    15. دهخدا، علی اکبر (1372)، لغت‌نامه دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ذیل اصطلاح وقف.
    16. دیلمی، ابی محمدالحسن بن محمد (۱۴۰۹)، إرشاد القلوب، ج۱، نشر، قم، شریف الرضی‌.
    17. ذبیحی، مسیح و ستوده، منوچهر (1386)، از آستارا تا استارآباد، انجمن آثار ملى تهران، ج 6.
    18. راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، ج 4، چاپ دوم، نشر نگاه.
    19. رجایی، غلام‌علی (1386)، ایران و کریم‌ خان زند، تهران نیکتاب.
    20. ریاحی سامانی، نادر (1378)، «وقف و سیر تحولات – قانون‌گذاری در موقوفات»، نوید، شیراز.
    21. زحیلی، وهبه (1422)، التفسیر ‌‌الوسیط. دمشق، دارالفکر.
    22. سمرقندی، کمال‌الدین عبدالرزاق (1383)، مطلع سعدین و مجتمع بحرین، به اهتمام عبدالحین نوایی، (دفتر اول)، پژوهش‌گاه، تهران، ج 3.
    23. سوزنچی کاشانی، سازمان کتاب‌خانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوى استان، خراسان رضوی، سند شماره 82510.
    24. سیوری، راجر (1372)، ایران عصر صفوی، ترجمه کامبیز عزیزی، تهران، مرکز.
    25. شاردن، جان (1374)، سفرنامه شاردن، ترجمه‌ی اقبال یغمایی، تهران، توس.
    26. شریف رازی، محمد (1352 – 1370)، گنجینه‌ی دانشمندان، ج۱، تهران، هجری شمسی.
    27. شهابی، علی اکبر (1343)، تاریخچه‌ی وقف در اسلام، دانشگاه تهران، ،
    28. شهابی، محمدرضا (1370)، «مبانی و چارچوب نظری تاثیر وقف و آثار اقتصادی – اجتماعی آن»، بنیاد پژوهش‌‌های اسلامی آستان قدس رضوی، چاپ اول.
    29. شهیدی، حمیده (1379)، فرمان‌های آستان قدس‌ رضوی در دوره‌ی صفویه ‌)پروانچه‌ها، ارقام و تعلیق‌چه‌ها(، مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
    30. شیبانی، عبدالرضا (1380)، سیمای وقف در خراسان، مشهد، انتشارات سنگال.
    31. شیری شیروانی، رضا (1371)، بررسی تطبیقی وقف،پایان‌نامه کارشناسی ارشد، کتاب‌خانه مرکزی و مرکز اسناد مخزن6، دانشگاه تهران - دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
    32. صفت گل، منصور (1389)، ساختار نهاد و اندیشه‌های دینی در ایران عصر صفوی، تهران، نشر رسا.
    33. طلایی، زهرا، «تاملی در اصطلاح سرکار فیض آثار»، پژوهش‌نامه مطالعات اسنادی و آرشیوی، دو فصل‌نامه‌ای، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ثبت و به‌ نام سازمان کتاب‌خانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
    34. علیزاده، پیام (1400)، بازخوانی اندیشه‌های مرتضی‌ قلی هدایت (صنیع‌الدوله) ج2، نشر مگستان.
    35. عمید، حسن (1375)، فرهنگ عمید، تهران، انتشارات امیر کبیر.
    36. غفاری، ابوالحسن و غلام‌رضا طباطبایی مجد (1369)، گلشن مراد، تهران، نشر زرین.
    37. فقیهی، علی ‌اصغر (1386)، تاریخ مذهبی قم، بخش اول از تاریخ جامع قم، نشر زائر.
    38. فلور، ویلم (1390)، نظام قضایی عصر صفوی، ترجمه‌ی حسن زندیه، انتشارات پژوهش‌گاه حوزه و دانشگاه.
    39. قاضى احمد، بن شرف‌الدین الحسین الحسینى القمى (۱۳۵۹)، خلاصة التواریخ، تصحیح احسان اشراقى، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ج دوم، چاپ اول.
    40. کاتوزیان، ناصر (1381)، «تحول نهاد وقف و دورنمای آینده‌ی آن (مطالعه تطبیقی - تاریخی)»، مجموعه مقالات مطالعات ایران، مرکز مطالعات فرهنگی – بین‌المللی.
    41. گلچین معانی، احمد (1347)، راهنمای گنجینه قرآن، مشهد، آستان قدس رضوی.
    42. گنجی، محمدحسن (1384)، بیرجند در 1300 شمسی، مجموعه مقالات جستاری در تاریخ فرهنگ و آموزش نوین، بیرجند.
    43. میرزا سمیعا، محمد سمیع (1378)، تذکرة الملوک، ترجمه‌ی مسعود رجب‌نیا، محشی ولادیمیر فئودوروویچ مینورسکی، به‌کوشش محمد دبیر ساقی، تهران، انتشارات امیر کبیر، چاپ سوم.
    44. مدرس رضوی، محمدتقی (1378)، سال‌شماری وقایع مشهد در قرن پنجم تا سیزدهم، به‌کوشش ایرج افشار، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، چاپ اول.
    45. مدرسی طباطبایی، حسین (1361)، برگی از تاریخ قزوین، تاریخچه‌ای از آستانه‌ی شاهزاده حسین و دومان سادات مرعشی قزوین، قم، چاپ خیام.
    46. ____________________ (1364)، قم‌نامه (مجموعه مقالات و نامه‌ها درباره قم)، قم، کتاب‌خانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی(ره) چاپ اول.
    47. ____________________ (1335)، تربت پاکان، ج ۱،قم، مطبعه مهر، چاپ اول.
    48. مصطفی سلیمی‌فر (1370)، نگاهی به وقف و آثار اجتماعی و اقتصادی آن، مشهد، انتشارات آستان قدس.
    49. معین، محمد (1391)، فرهنگ فارسی: (د - ق) (جلد 2) تهران، انتشارات امیر کبیر.
    50. معین‌الدین‌ محمد زَمچى‌، اَسْفِزاری (1338)‌، روضات‌ الجنات‌ فی اوصاف مدینه هرات، ج1 و 2، به‌‌کوشش‌ و با مقدمه‌ و حاشیه‌ی‌ محمدکاظم‌ امام‌، تهران‌، 1338- 1339ش‌، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول.
    51. ملازاده، محمدهانی (1377)، «بهاءالدین عاملی»، دانش‌نامه جهان اسلام، زیر نظر غلام‌علی حداد عادل، تهران، بنیاد دایره المعارف اسلامی، چاپ اول.
    52. منشی، اسکندر (۱۳۷۷)، تاریخ عالم آرای عباسی، تهران، چاپ محمد اسماعیل رضوانی، چاپ اول.
    53. موسوی، رئوف) (1379) اردبیل در عصر صفویه،.اردبیل، انتشارات شیخ صفی‌الدین اردبیلی.
    54. میرخواند، محمد بن خاوند شاه (1270 ق/ 1372ش)، روضة الصفا، ج5، نشردار الطباعه خاصه جدیدة، چاپ اول.
    55. میرزا رفیعا، محمد رفیع (1385ش)، دستورالملوک، به‌کوشش محمداسماعیل مارچینکوفسکی، ترجمه‌ی علی کردآبادی، تهران، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی.
    56. میرزا سمیعا، محمد سمیع (1368)، تذکرة الملوک، به‌کوشش محمد دبیر سیاقی، ترجمه‌ی مسعود رجب‌نیا، تهران، انتشارات امیر کبیر، چاپ اول.
    57. ورنر، کریسف (1278)، زنان واقف در تهران عهد قاجار، ترجمه‌ی نسیم مجیدی قهرودی، وقف میراث جاوید، سال7، شماره‌ی 28.
    58. هانری‌رنه آلمانی (1378)، از خراسان تا بختیاری، ج 2، ترجمه‌ی غلام‌رضا سمیعی، طاووس، فرهنگ نشر نو.
    59. هدایتی، محمد‌علی (1344)، آستانه ری مجموعه اسناد و فرامین، تهران، شرکت‌های افست.

Files

Share

How to cite

Statistics