سخن تاریخ

سخن تاریخ

تحلیل و نقد نگاه تاریخنگارانه در قرائت و خوانش عناصر معماری اسلامی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه علم و هنر، یزد، ایران
2 دانشیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه علم و هنر، یزد، ایران
چکیده
پیشینه توجه به تاریخ هنر و معماری اسلامی در جهان به حدود نیم قرن پیش بازمی‌گردد و سرچشمه پدید آمدن عنوان «معماری اسلامی» را می‌توان به آغاز جریان شرق شناسی در غرب نسبت داد. آنچه مستشرقین و نظریه‌پردازان در تعریف معماری‌اسلامی اشاره داشته‌اند، قائل شدن به دو دیدگاه تاریخی (تاریخ‌نگارانه) و دیدگاه حکمی (معرفت‌شناسانه) درباره این معماری بوده است و در هر یک از این رویکردها دو مرتبه متفاوت از این معماری؛ مرتبه صورت و مرتبه معنا مورد مداقه و بررسی قرار گرفته ‌است.
این مقاله با هدف نقد رویکرد تاریخ‌نگارانه در تعریف معماری اسلامی، به مطالعه ریشه های تاریخی هر یک از عناصر مهم معماری اسلامی از جمله گنبدخانه، ایوان، مناره و محراب پرداخته است. روش تحقیق این مقاله از نظر ماهیت توصیفی - تحلیلی است. روش گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای است و با شناسه‌برداری تلاش شده‌است که ضمن استفاده از منابع مکتوب، ریشه‌های‌تاریخی هر یک عناصر فوق را استخراج کند. نتایج حاصل از پژوهش نشان داده است که نقطه تولد هر یک از عناصر مذکور در دوره‌ای قبل از ورود اسلام به این سرزمین بوده است. غور در تاریخ، نگاه تاریخ‌نگارانه و راه وصول به معماری اسلامی در راستای حرکت تاریخنگارانه برای رسیدن به مفهوم معماری اسلامی صحیح و کامل نیست. صرف پرداختن به صورت این معماری نمی‌تواند مخاطب را به حقیقت آن نائل کند و بنابراین اصالت دادن به هر یک از عناصر مطروح‌شده در معماری‌اسلامی نمی‌تواند تصویر صحیحی از این معماری ارائه دهد و واجد جامعیت در نگاه باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Analysis of the Historiographical Approach in Interpreting the Elements of Islamic Architecture

نویسندگان English

Javad Aghajani keshteli 1
Somayeh Omidvari 2
1 Assistant Professor, Department of Art and Architecture, Science and Arts University, Yazd.
2 Associate Professor, Department of Art and Architecture, Science and Arts University, Yazd. iran
چکیده English

The scholarly interest in the history of Islamic art and architecture dates back roughly half a century, with the emergence of the term "Islamic architecture" often attributed to the rise of Orientalist studies in the West. Orientalists and theorists have generally approached Islamic architecture through two dominant perspectives: the historiographical (historical) approach and the philosophical (gnoseological) approach. Each of these frameworks investigates Islamic architecture on two levels—its physical form and its underlying meaning.
This article aims to critically examine the historiographical approach in defining Islamic architecture by exploring the historical roots of key architectural elements such as the dome chamber, iwan, minaret, and mihrab. The research methodology is descriptive-analytical in nature, and data collection is based on library research. Through document analysis, the study seeks to trace the pre-Islamic origins of these architectural elements. The findings reveal that the genesis of many of these elements predates the advent of Islam in the region.
The study argues that relying solely on historical narratives and the formal characteristics of Islamic architecture is insufficient to grasp its essence. The historiographical approach, while informative, falls short of presenting a comprehensive and authentic understanding of Islamic architecture. Emphasizing merely the form without engaging with the metaphysical or symbolic dimensions leads to a fragmented view. Thus, assigning originality or primacy to isolated architectural elements cannot convey a holistic or accurate image of Islamic architecture.

کلیدواژه‌ها English

Islamic architecture
historiographical approach
philosophical approach
historical critique
  1. امیدواری، سمیه، باصولی، مهدی، و امیدواری، الهام. (۱۴۰۲). تأملی بر ریشه‌های تاریخی عنصر فضایی «محراب». فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات جهان اسلام، ۲۷، ۷۵-۹۵.

2.    ایمانی، نادیه(۱۳۸۳)، معماری و اسلام (پایان‌نامه دکتری، دانشگاه تهران). دانشگاه تهران، تهران.

  1. ایمانی، نادیه(1384)، آیا معماری اسلامی می شود؟، اولین و دومین هم اندیشی مباحث معماری ،موزه حمام علی قلی آقا.
  2. ایمانی، نادیه(1384)، معمارى اسلامى در نگاه معاصر، تهران، مجله آبادی، شماره 48.
  3. بازخوانی نماد منارۀ مساجد اسلامی در رویکردی تاریخی و پدیدارشناسانه. فصلنامه علمی تخصصی سخن تاریخ، ۱۶(۳۹)، ۸–۳۵.
  4. بهرامی سامانی، نازنین، اسلامی، سید یحیی، و اسلامی، سید غلامرضا. (۱۴۰۱). نشانه‌شناسی کهن الگوها در مناره‌ها و میل‌های راهنما. هویت شهر، ۴۹(1) ، ۵۹–۷۰.
  5. بورکهارت، تیتوس(1381)، سهم هنرهای زیبا در تعلیم مسلمانان ، ترجمه سید علاء الدین طباطبائی، فصلنامه فرهنگستان هنر، مجله خیال شماره 3.
  6. بورکهارت، ابراهیم (تیتوس) (1365)، هنر اسلامی، زبان و بیان، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران، انتشارات سروش.
  7. پات، فریبا، و صبایی، نفیسه. (۱۳۹۸). تحولات مفهومی «محراب»، با تأکید بر منابع قرن سوم و چهارم هجری. فصلنامه علمی‌پژوهشی نامه تاریخ اسلام، ۹(۳۳)، ۷۳–۸۷.
  8. پیرنیا، محمدکریم (۱۳۸۷). معماری ایرانی. تألیف و تدوین غلامحسین معماریان. تهران: سروش دانش.
  9. حیدری، محمد مهدی(1387)، جستارى در باب منار، مجله هنرهای زیبا، شماره 34 .
  10. خالدیان، ستار. (۱۳۹۹). معماری اسلامی چیست؟ فصلنامه علمی - پژوهشی، سال دهم، شماره ۴۰، صفحه ۶۶.
  11. دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۳). لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران.
  12. ذوالفقارزاده، حسن(1393)، تحلیلی بر شیوه‌های نگرش به معماری اسلامی، فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی، شماره سوم.
  13. صادقی‌نژاد، امیر، و مسعودی، عباس. (۱۳۹۸). بازشناسی جایگاه مناره در معماری مساجد از نگاه فقه شیعه. فصلنامه علمی هنر و معماری شهر ایرانی اسلامی، ۷(۳۷)، ۵–۱۵.
  14. صیادنژاد، رضا علی. (۱۴۰
  15. فرشچیان، امیرحسین و شجاری، مرتضی. (1396). بررسی و نقد دیدگاه دکتر نصر درباب معماری اسلامی و ویژگی‌های آن. حکمت معاصر، دوفصلنامه علمی‌ ـ پژوهشی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال هشتم، شماره سوم (پاییز و زمستان 1396)، صص 91–110.
  16. فرمانی، شهناز، و معماریان، غلامحسین. (۱۴۰۲). گونه‌شناسی معماری مساجد تبریز و باکو در دوره قاجار. مطالعات معماری ایران، ۲۳(بهار و تابستان)، ۵۳–۶۷.
  17. فضل، حسن. (۱۴۰۱). درآمدی بر هنر و معماری مسجد قیروان با تأکید بر خاستگاه معماری مناره. مجله پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، ۴(۳۸)، ۶۳–۷۰.
  18. فیروزان، مهدی(1380)، راز و رمز هنر دینی، مقاله «معنى رمزی صورت در معمارى اسلامى»، خالد عزام، (مقالات ارائه شده در اولین کنفرانس بین المللی هنر دینی)، تهران، سروش، چاپ دوم.
  19. گدار، آندره (۱۳۷۷). هنر ایران. ترجمه بهروز حبیبی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
  20. گرابار، اولگ(1379)، « شکل گیری هنر اسلامی»، ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند، چاپ اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  21. متدین، حشمت الله(1386)، چهار طاقى گنبد دار نقطة عطف معمارى مساجد اسلامى، مجله هنرهای زیبا، شماره 16.
  22. محمدی، مریم، نیستانی، جواد، موسوی کوهپر، سیدمهدی، هژبری‌نوبری، علیرضا، (1390)، مطالعه گونه‌شناسی، عناصر و اجزای معماری ایران در دوره ساسانی، مجله نامه‌ی باستان‌شناسی، شماره 1.
  23. مددپور، محمد(1374)، تجلیات حکمت در هنر اسلامی، چاپ اول، تهران، امیرکبیر.
  24. مردانی، سیده زهرا، حجت، عیسی، و معارف، مجید. (1402). تأملی بر چالش «معماری اسلامی» و «معماری مسلمان‌ها» باغ نظر، 20(127)، 49-60.
  25. مطیع، مهدی، منصوریان، مریم، سعدوندی، مهدی (1392)، بازنمود مفاهیم و ساختار ادبی قرآن در معماری اسلامی، دوفصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات تطبیقی هنر، سال سوم، شماره ششم.
  26. معماریان، غلامحسین (1384)، سیری در مبانی نظری معماری، چاپ دوم، تهران، سروش دانش.
  27. ملازاده، کاظم (1390)، سابقه و نقش چهارطاق در معماری ایران، مجموعه مقالات «باستان شناسی ایران در دوره اسلامی»، به کوشش محمد ابراهیم زارعی، همدان، دانشگاه بوعلی سینا، صص885-868
  28. مهدوی، محمدمهدی، و بارانی، محمدرضا. (۱۳۹۹). بررسی تاریخی معماری محراب و مناره در سده نخست اسلامی. دو فصلنامه مطالعات تاریخی جهان اسلام، ۱۶(۸)، ۳۹–۷۶.
  29. مهدوی‌نژاد، محمد‌جواد(1381)، هنر اسلامی، در چالش مفاهیم معاصر و افق های جدید، مجله هنرهای زیبا، شماره 12.
  30. مهدوی‌نژاد، محمد‌جواد(1383)، حکمت معماری اسلامی، جستجو در ژرف ساخت های معنوی معماری اسلامی ایران، نشریه هنرهای زیبا، شماره 19.