سخن تاریخ

سخن تاریخ

احیای هویت سیاسی ایران‌زمین در گفتمان جغرافیای اسلامی: تحلیل انتقادی روایت ابن عُمَری در مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 گروه آموزشی تاریخ و جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران
2 استادیار گروه تاریخ،دانشکده علوم اجتماعی،دانشگاه محقق اردبیلی،اردبیل، ایران.
چکیده
در قرون میانه اسلامی، جغرافیای تاریخی نقش برجسته‌ای در تشکیل، بازآفرینی و حفظ هویت فرهنگی و سیاسی ایرانیان داشته است. کتاب «مسالک الابصار فی ممالک الامصار» اثر شهاب‌الدین احمد بن یحیی بن فضل‌الله العمری ، مورخ مصری دوره مملوکی، نمونه‌ای برجسته از استفاده از جغرافیای تاریخی در بازشناسی مجدد هویت سیاسی ایران زمین است. این اثر ، ضمن ارائه اطلاعات دقیق جغرافیایی، تصویری از نحوه بازنمایی ایران در ذهن مورخان غیرایرانی اسلامی را فراهم می‌کند. یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد که ابن عمری، ضمن تقسیم‌بندی‌های جغرافیایی خاص، ایران را به عنوان یک واحد سیاسی مستقل در نظر گرفته و اصطلاحاتی چون «مملکة الإیرانیین» به کار برده است که نشان‌دهنده بازشناسی مجدد ایرانیت در قالبی جدید است. این نوع رویکرد، ضمن انطباق با منابع قدیمی‌تر، نشان‌دهنده تأثیر فرهنگ ایرانی در تاریخ‌نگاری اسلامی است — به ویژه در دوره ایلخانی که مغولان پس از هجوم، با الهام از سنت‌های تمدنی ایران، سعی در مشروعیت‌بخشی به حکومت خود داشتند. در این مقاله، ضمن واکاوی از نقش جغرافیا در تقویت حس تعلق به ایران زمین ، به بررسی رویکرد ابن عمری در تعریف مرزها، شهرها، خطه‌ها و موقعیت‌های سیاسی-فرهنگی ایران پرداخته می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Reviving the Political Identity of Iranzamin in Islamic Geographical Discourse: A Critical Analysis of Ibn al-'Umrī's Narrative in Masālik al-Abṣār fī Mamālik al-Amṣār

نویسندگان English

Farhad Pourianjad 1
Mohsen Parvish 2
1 Department of History, Faculty of Social Sciences, Mohaghegh Ardabili University, Ardabil, Iran.
2 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili , Ardabil, Iran.
چکیده English

In the Islamic Middle Ages, historical geography played a prominent role in shaping, reconstructing, and preserving the cultural and political identity of Iranians. The book Masālik al-Abṣār fī Mamālik al-Amṣār by Shihāb al-Dīn Aḥmad ibn Yaḥyā ibn Faḍl Allāh al-‘Umarī, an Egyptian historian of the Mamluk period, is a notable example of the use of historical geography in the redefinition of the political identity of Iran. This work, while providing detailed geographical information, offers a depiction of how Iran was represented in the minds of non-Iranian Islamic historians. The findings of this article demonstrate that Ibn Faḍl Allāh al-‘Umarī, through specific geographical classifications, regarded Iran as an independent political entity, employing terms such as "Mamlakat al-Īrāniyyīn" (Kingdom of the Iranians), which reflects the redefinition of Iranian identity in a new framework. This approach, while aligning with older sources, highlights the influence of Persian culture on Islamic historiography—particularly during the Ilkhanid period, when the Mongols, after their invasion, sought to legitimize their rule by drawing inspiration from Iran’s civilizational traditions. This article examines the role of geography in strengthening a sense of belonging to Iran while analyzing al-‘Umarī’s approach to defining the borders, cities, regions, and political-cultural positions of Iran.

کلیدواژه‌ها English

History
historical geography of Iran
Masalak al-Absar
Ibn Omari
ابن بطوطه،شرف الدین ابوعبدالله محمد(1348) سفرنامه ابن بطوطه، ترجمه محمد علی موحد، تهران: کتابفروشی خیام.
ابن فضل الله عمرى، احمد بن یحیى‏(1424) مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار،ج3،به تصحیح  مصطفى مسلم ودیگران،ابوظبی: المجمع الثقافی‏.
اقبال آشتیانی، عباس(1384) تاریخ مغول،تهران: امیرکبیر.
اللهیاری،فریدون(1382) بازنمایی مفهوم ایران در جامع التواریخ رشیدالدین فضل الله همدانی،فصلنامه مطالعات ملی، س4، ش1،صص47-68.
بییضاوی،عبدالله بن عمر بن محمد(1382)،نظام التواریخ،به کوشش میرهاشم محدث، تهران، انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
جعفریان،سول(1384) محدوده سرزمین ایرانی ها در میانه قرن هشتم هجری، مجموعه مقالات تاریخی،ج13،تهران: دلیل ما.
جوینی،عطاملک(1388)تاریخ جهانگشای، ج2،به تصحیح دکتر حبیب الله عباسی و ایرج مهرکی،تهران،زوار.
حدود العالم من المشرق الى المغرب(1340) به کوشش منوچهر ستوده، تهران،
روزنتال،فرانتس(1364)،تاریخ تاریخ نگاری در اسلام،ج1،ترجمه اسدالله آزاد،مشهد،آستان قدس.
 شمس منشی، محمد بن هندو شاه(بیتا) دستور الکاتب فی تعیین المراتب،تهران:فرهنگستان علوم. انستیتوی خاور شناسی.
طباطبایی،سید جواد(1395) تاملی درباره ایران؛دیباچه ای بر نظریه انحطاط ایران،تهران،انتشارات مینوی خرد.
 عون‌الهی، سید آقا(1387) تاریخ پانصد ساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان،تهران:امیر کبیر.
کاشانی،ابوالقاسم عبدالله بن محمد(1384)،تاریخ الجایتو،به اهتمام مهین همبلی،تهران،علمی و فرهنگی.
کراچکوفسکى، ایگناتى یولیانوویچ(1379) تاریخ نوشته های جغرافیایی در جهان اسلامی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی .
لمبتون، آن(1372) تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران: نشرنی.
مستوفی، حمدا…، (1336)نزهة القلوب، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران، کتابخانه طهوری.
مستوفى، حمد الله(1364) ‏تاریخ گزیده‏،به تصحیح عبدالحسین نوایی،ج1،تهران،امیرکبیر .
منشی کرمانی،ناصرالدین(1364)،نسائم الاسحار من لطائم الاخبار در تاریخ وزرا،به تصحیح و مقدمه میرجلال الدین حسینی ارموی،تهران،اطلاعات.
نسوى، شهاب الدین محمد(1384)،‏ سیرت جلال الدین منکبرنى‏،به تصحیح مجتبى مینوى‏،تهران،انتشارات علمى و فرهنگى‏.
وصاف،عبدالله بن فضل الله(1338)،تجزیه الامصار و تزجیه الاعصار،به اهتمام حاجی،محمد مهدی اصفهانی،تهران، رشدیه.
همدانی،رشیدالدین فضل الله(1373)،جامع التواریخ،به کو شش بهمن کریمی،تهران،انتشارات اقبال.