سخن تاریخ

سخن تاریخ

تاثیر جغرافیای طبیعی با تاکید بر قوم‌گیاه‌شناسی بر زندگی اجتماعی در مازندران از دوره صفویه تا پایان دوره قاجار( قرن 10-13ه.ق/ 16-19 م)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان
1 گروه تاریخ،دانشکده علوم انسانی و اجتماعی،دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
2 دانشیار، گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران،بابلسر. مازندران ، ایران
3 پژوهشگر تاریخ محلی و مدرس مدعو گروه تاریخ دانشگاه مازندران، ایران
چکیده
درک جغرافیای و تاثیرگذاری آن بر کنشهای اجتماعی و تاریخی و به بیانی مطالعات جغرافیای تاریخی از جمله زمینه‌های پژوهش مورد غفلت واقع شده تاریخ ایران است. اهمیت جغرافیای طبیعی وگیاهی بر شکل دهی زندگی اجتماعی بشر امری غیرقابل چشم‌پوشی است. در تاریخ خطه مازندران جغرافیا و بخصوص گیاهان نقشی مهم در زندگی اجتماعی مردم داشتند که لازم به تبیین و بررسی آنها در عرصه اجتماعی می باشد. از این رو این پژوهش با بکاگیری روش توصیفی-تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه‌ای و داده‌های میدانی و هم چنین رویکرد قوم‌گیاه‌شناسی و مطالعه و بررسی چگونگی استفاده افراد یک قوم، فرهنگ و یا ناحیه خاص از گیاهان بومی موجود در آن منطقه وبررسی تاثیر آنها بر زندگی اجتماعی مردمان، در صدد پاسخ به این پرسش برآمد که جغرافیای طبیعی مازندران با تکیه بر قوم‌گیاه‌شناسی در چه ابعادی از زندگی اجتماعی مردمان این خطه تا پایان عصر قاجار تاثیرگذار بوده است؟
یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که جغرافیای طبیعی مازندران نه‌تنها به‌عنوان یک بستر فیزیکی، بلکه به‌عنوان عاملی هویت‌ساز، در تمامی ابعاد زندگی اجتماعی مردم این منطقه نقش‌آفرینی کرده است. عرصه‌هایی اعم از خوراک،نام گذاری، معماری، پوشش، باورها و معیشت این ناحیه بوده است. چنانکه بام خانه‌ها با گیاه، گالیپوشی و تکمیل می‌شد یا برای تزیین دیوار خانه‌ها گیاهان خزه و نیلوفر کاربرد داشت. در مورد تغذیه نیز، برنج غذای اصلی بود و در پخت هر خوراکی دیگر اعم از شیرینی و نان مورد استفاده قرار می گرفت و از این رو وفور گیاهان پخت و پز را آسان و در طول روز مقدور می‌ساخت. در عرصه نامگذاری نیز اسامی چون تی‌تی (شکوفه)، صنوبر، شوار (نم‌ باران) و غیره استفاده می‌شد.این تاثیر در عرصه باورها و داستان و‌ها وامثال این مردم نیز قابل پیگیری است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The impact of natural geography with emphasis on ethnobotany on social life in Mazandaran from the Safavid period to the end of the Qajar period (10th-13th centuries AH/16th-19th century AD)

نویسندگان English

Neda Honarmandi 1
, Seyed Hassan Shojaee Divkalaee 2
Zamaneh Hasannezhad, 3
1 Department of History ,Faculty of Literature and Humanities, University of Mazandaran , Mazandaran, Iran
2 Assistant Prof., Department of History ,Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Mazandaran , Mazandaran, Iran
3 Local History Researcher.Local History Researcher and Visiting Professor, Department of History, University of Mazandaran. Iran
چکیده English

Understanding geography and its impact on social and historical actions, and in other words, historical geography studies, are among the neglected research fields of Iranian history.The importance of physical and plant geography in shaping human social life cannot be ignored.In the history of the Mazandaran region, geography and especially plants played an important role that is necessary for explaining and examining them in the social arena.Therefore, this research, by adopting a descriptive-analytical method and using library resources and field data, as well as an ethnobotanical or folk botany approach, and studying and examining how people of a particular tribe, culture, or region use native plants in that region and examining their impact on the social life of the people, sought to answer the question: In what aspects of the social life of the people of Mazandaran, relying on ethnobotany, has the physical geography of Mazandaran been influential until the end of the Qajar era?The findings of the research indicate that the natural geography of Mazandaran not only as a physical context, but also as an identity-building factor, had an impact on the social life of the people of this region.Areas such as food, naming, architecture, clothing, beliefs, and livelihood of this region.As the roofs of houses and the decoration of the walls of houses were moss and lotus plants.Rice was the main food and was used in cooking every dish, and the abundance of plants made cooking easy and possible throughout the day.Names such as TT, senobar, Showar, etc.

کلیدواژه‌ها English

Historical Geography
Ethnobotany
Vegetation
Mazandaran
Social Life
  • ابن اسفندیار کاتب، بهاﺀالدوله محمدبن حسن. (1366). تاریخ طبرستان. تصحیح عباس اقبال.تهران:خاور. چ2.
  • ابن حوقل، سفرنامه ابن حوقل، (1366). ایران در صورة الارض.ترجمه دکتر جعفر شعار.تهران :امیرکبیر، چ2.
  • ابن خردادبه، ابو القاسم عبید الله بن عبدالله ( 1371). المسالک و الممالک. ترجمه سعید خاک سرند،مقدمه از‌اندره میکل.تهران: نشر میراث مکتوب.
  • ابن خلدون. ابوزید عبدالرحمن بن محمد ( 1368). العبر تاریخ ابن خلدون.ترجمه عبدالحمید آیتی.تهران:موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی. ج4.
  • ابن رسته،احمد بن عمر. (1365). اعلاق النفیسه. ترجمه حسین قره چانلو.تهران:امیرکبیر.
  • ابن فقیه، احمد بن محمد. (1373). مختصرالبلدان. ترجمه محمدرضا حکیمی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  • ابوالفداء، اسماعیل بن علی ( 1355). تقویم البلدان. ترجمه عبدالحمید آیتی.تهران:انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
  • ابوالقاسمی، محسن.(1374). ریشه شناسی، تهران: ققنوس.
  • ادریسی،الشریف. ( بی تا ). نزهة المشتاق فی اختراق الافاق.ج2.دمشق:مکتبة شقافة الدینیة.
  • اشرف، احمد (1359)، موانع رشد سرمایه‌داری در ایران، تهران: پیام.
  • اصطخری،ابواسحق ابراهیم. ( 1368). مسالک والممالک. به اهتمام ایرج افشار. تهران:انتشارات علمی و فرهنگی. چ 3.
  • اعتماد السلطنه،محمد حسن خان. ( 1373). تاریخ طبرستان(التدوین فی جبال شروین). تصحیح میترا مهرآبادی،با مقدمه محمد جواد مشکور.تهران:دنیای کتاب.
  • افضل الملک، غلامحسین. (1361). افضل التواریخ. تهران: نشرتاریخ ایران.
  • اکبرقلی، فرحناز؛ ولایتی، سعد الله(1386). بررسی جایگاه عوامل طبیعی در استقرار سکونتگاههای روستایی،جغرافیا (نشریه علمی- پژوهشی انجمن جغرافیایی ایران) دوره جدید، سال پنجم، شماره 12 و 13 بهار و تابستان.
  • اکبرزاده، م 1384. معرفی گیاهان دارویی منطقه حفاظـت شـده شـبه جزیـره میانکالـه (مازنـدران)، مجموعه مقالات همایش ملی توسعه پایدار گیاهان دارویی، مشهد، صفحه 4
  • انوری، حسن.(1381). فرهنگ بزرگ سخن، تهران : سخن.
  • اوتر، ژان. (1363). سفرنامه ژان اوتر عصر نادرشاه. ترجمه علی اقبالی. تهران: انتشارات جاویدان.
  • اولیویه، ا. (1371). سفرنامه اولیویه. ترجمه محمدطاهر میرزا. چ2. تهران: انتشارات اطلاعات.
  • آملی، اولیاء الله. ( 1348 ). تاریخ رویان. تصحیح منوچهر ستوده. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  • بارتولد،و. (1386). تذکره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سر‌دادور. تهران: توس، چ3.
  • بارنز، آلکس. (1373). سفرنامه بارنز. ترجمه حسن سلطانی فر. چ2. مشهد: آستان قدس رضوی.
  • بیرونی،ابوریحان. ( 1363). آثارالباقیه. ترجمه اکبر دانا سرشت. تهران:امیرکبیر.
  • پولاک، یاکوب ادوارد (1361)، سفرنامه پولاک، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.
  • جمالزاده، محمدعلی. (1335). گنج شایگان. تهران: کاوه.
  • جیهانی مقدمه فیروز، ابو القاسم بن احمد. ( 1368 ). اشکال العالم. ترجمه علی بن عبد السلام کاتب، منصوری. مشهد: به نشر.
  • خلعتبری، محمد ریا(1392). گیلا در عصرآهن، تهران، نشر گوی-9.رسولی، هوشنگ، تاریخچه و شیوههای معماری در ایران، چاپ ششم، تهران، نشر پشوتن
  • دلاواله، پیترو. ( 1381 ). سفرنامه دلاواله. ترجمه شجاع الدین شفاء. تهران: علمی و فرهنگی.
  • دیوسالار،مهرداد؛ رهنمایی، محمدتقی؛ فرجیها، محمدحسین؛ محمودپور، محمد(1397). چشم‌انداز جغرافیایی و کاربست آن در پژوهشهای تاریخی، پژوهشنامه تاریخ اسلام، شماره 29، صص 53-74
  • رابینو، ه. ل. (1365). مازندران و استرآباد. تصحیح غلامعلی وحید مازندرانی. چ 3. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  • رزاقی کمرودی (1384)..معرفی گیاهان دارویـی مهـم منطقه شرق اسـتان مازنـدران. مجموعـه مقـالات همایش ملی توسعه پایدار گیاهان دارویـی، مشـهد، صفحه 56-5
  • رستم، مرزبان بن (1355). مرزبان نامه، تصحیح محمد روشن، تهران : انتشارات بنیاد فرهنگ ایران
  • ژوبر، پیرامده. (1347). مسافرت در ارمنستان و ایران. ترجمه علی‌قلی اعتماد مقدم. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  • سرنا، کارلا. ( 1363 ). مردم و دیدنی‌های ایران. ترجمه غلامرضا سمیعی. تهران: نشرنو.
  • شاهرودی، عباسعلی،، رضایی، بهرام،. (1384). تعامل معماری بومی مازندران و گردشگری، ماهنامه راه و ساختمان، شماره،24 صفحه37
  • ششوار، کنت ژولین دورو. (1378). خاطرات سفر ایران. ترجمه مهران توکلی. تهران: نی.
  • شکویی،حسین. ( 1378).‌اندیشه‌های نو در فلسفه جغرافیا. ج1.چ7.تهران:موسسه جغرافیایی و کارتو گرافی گیتاشناسی.
  • علوی، سید زکریا، ربیعی، الهه، سعیدی گراغانی، حمیدرضا
  • عیسوی، چارلز. (1388). تاریخ اقتصادی ایران. ترجمه یعقوب آژند. چ3. تهران: گستره.
  • فردوسی، ابوالقاسم،( 1379). شاهنامه، تهران: قطران.
  • فرید،یدالله. (1368). سیر‌اندیشه در قلمرو جغرافیای انسانی، تبریز: دانشگاه تبریز
  • فوران، جان (1390)، مقاومت شکنندۀ تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمۀ احمد تدین، چ11، تهران: مؤسسۀ خدمات فرهنگی رسا.
  • -قبادیان، وحید(1385 ).بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران، چاپ چهارم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران
  • قزوینی،زکریا بن محمد بن محمود. ( 1366). آثارالبلاد و اخبار العباد. ترجمه عبدالرحمن شرفکندی. تهران:موسسه علمی‌اندیشه جوان.
  • قلی‌نژاد، جمشید.( 1379).موسیقیبومی مازندران، ساری: انجمن موسیقی.
  • کرزن، جورج. (1380). ایران و قضیه ایران. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی. چ 5. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  • کروسینسکی. یوداش تادئوش (1363). سفرنامه کروسینسکی. ترجمه عبدالرزاق دنبلی. تصحیح مریم میراحمدی. تهران: توس.
  • گملین،ساموئل،(1393)، سفر به شمال ایران، ترجمه غلامحسین صدری افشار، تهران: فرهنگ ایلیا.
  • گودرزی، فرامرز.(1376). مثنوی طالب و زهره، تهران: افشار.
  • لارتی، مژگان؛ محرابیان، احمدرضا؛ عرب سلمانی، خدیجه؛ سروی، علی؛ علائی فر، مائده(1402). اتنوبوتانی، حفاظت و توسعه پایدار، پژوهش‌های ریست قوم شناختی و حفاظت، دوره 1، شماره 1، صص 20-10.
  • لسترنج،گی. ( 1377). جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان. چ3.تهران:انتشارات علمی و فرهنگی.
  • لیدی شیل. (1362). خاطرات لیدی شیل. ترجمه حسین ابوترابیان. تهران: نشرنو.
  • مجهول المولف. ( 1362). حدود العالم من المشرق الی المغرب. به کوشش منوچهر ستوده.تهران:طهوری.
  • مرعشی، تیمور( 1356). تاریخ خاندان مرعشی مازندران،تصحیح منوچهر ستوده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  • مرعشی،ظهیرالدین. ( 1363). تاریخ طبرستان و رویان و مازندران.مقدمه از محمد جواد مشکور،به کوشش محمد حسین تسبیحی.تهران:نشر گسترده.
  • مستوفی قزوینی،حمدالله. ( 1336). نزهة القلوب. تصحیح محمد دبیر سیاقی.بی جا:بی تا.
  • مستوفی، عبد الله. ( 1384 ). شرح زندگانی من. ج2، چ2، تهران: زوار.
  • مشکور، محمدجواد. (1394). جغرافیای تاریخی ایران باستان. تهران: دنیای کتاب.
  • مطیعی لنگرودی، حسن(1399)، جغرافیای اقتصادی ایران، مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد.
  • مقدسی،ابو عبدالله محمد بن احمد. ( 1385). احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم.ترجمه علینقی منزوی.چ2.تهران:انتشارات کومش.
  • مکنزی، چارلز فرانسیس. (1359). سفرنامه شمال. ترجمه منصوره اتحادیه. تهران: گستره.
  • مکنزی، چارلز فرانسیس. (1359). سفرنامه شمال. ترجمه منصوره اتحادیه. تهران: گستره.
  • ملگونف، گریگوری. (1376). س‍ف‍رن‍ام‍ه‌ م‍ل‍گ‍ون‍ف‌ ب‍ه‌ س‍واح‍ل‌ ج‍ن‍وب‍ی‌ دری‍ای‌ خ‍زر، ۱۸۵۸ و ۱۸۶۰م‌، ترجمه مسعود گلزاری، تهران: دادجو.
  • میرزا ابراهیم. (2535). سفرنامه استرآباد، مازندران و گیلان. تصحیح مسعود گلزاری. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  • ناصرالدین شاه قاجار. (2536). روزنامه سفر مازندران. زیر نظر ایرج افشار. تهران: انتشارات فرهنگ ایران زمین.
  • نصری اشرفی، جهانگیر.(1381)،فرهنگ واژگان تبری، تهران : احیاء کتاب.
  • نوری، نظام الدین. (1379). جغرافیای اقتصادی ایران، مازندران: انتشارات دانشگاه مازندران.
  • نوری، نظام الدین. (1380). تاریخ ادبیات و فرهنگ مازندران، تهران: زهره.
  • همبلی،گاوین (1388)، شهر سنتی ایران در دورۀ قاجار، از مجموعۀ تاریخ کمبریج، ترجمۀ مرتضی ثاقب فر، چ2، تهران: جامی.
  • همدانی،محمد بن محمود. ( 1375). عجایب نامه. ویرایش جعفر مدرس صادقی. تهرات:نشر مرکز.
  • یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب. ( 1347). البلدان.ترجمه محمد ابراهیم آیتی.تهران:بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  • یوسفی زیرآبی، فریده،(1394). زن: در فرهنگ عامه مردم مازندران،ساری : شلفین.
  • یوسفی، نرجس، حسینی، سید حمزه، عرفان زاده، رضا( 1402). اتنوفارماکولوژی گیاهان دارویی منطقه چمستان، استان مازندران،فصلنامه تحقیقات گیاهان دارویی و معطر ایران، ش2، ج40.
  • ییت، چارلز ادوارد (1365)، خراسان و سیستان؛ سفرنامه کلنل ییت به ایران و افغانستان.

Taline Cristina da Silva, Patrícia Muniz Medeiros , Alejandro Lozano Balcazár, Thiago Antônio de Sousa Araújo , Analia Pirondo , Maria Franco Trindade Medeiros,(2014) Historical ethnobotany: an overview of selected studies, Ethnobiology and Conservation, 3:4 (12 June 2014), pp1-12

Matlak, J.L. (2000) Designing of Environment and Landscape, Translated by Assistance of Education and Investigation of Organization of Parks and Green Space of Tehran Town, Publications of Organization of Parks and Greenspace of Tehran Town, P 67.