تحولات اداری و برنامه های عمرانی دولت موحدون در دوره ابویوسف منصور(580- 595هـ/1184- 1198م)

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

1.گروه معارف مجتمع آموزش عالی اسفراین، خراسان شمالی، ایران.

چکیده

یکی از دولت‌های تاثیرگذار بربر در مغرب اسلامی، موحدون بودند که موفق شدند پس از تثبیت قدرت در قرن ششم هجری بر مغرب و اندلس حاکمیت یابند. شکوفایی نظام سیاسی و استمرار اقتدار موحدون، در دوران تثبیت قدرت طی فرایندی از برنامه‌ریزی، توسعه و تدابیری شکل گرفت که ابویوسف منصور(580- 595هـ/1184- 1198م) نقش مهمی در تحولات اداری ایفا نمود. او برای اداره این سرزمین با مدیریت و ساماندهی تشکیلات دیوانی، توجه به صنعت و نوآوری، فعالیت بسیار از خود نشان داد. براین اساس آنچه از منظر این پژوهش اهمیت دارد؛ تحولات اداری و برنامه‌های عمرانی دولت موحدون در دوره ابویوسف منصور است. مسئله ای که باعث شکوفایی فرهنگی و رفاه اجتماعی نه تنها در مغرب بلکه در اندلس گردید. این پژوهش با رویکردی توصیفی- تحلیلی و با تاکید بر منابع تلاش دارد به این پرسش پاسخ دهد که ساختار اداری و عمرانی دولت موحدون در دوران ابویوسف منصور و پس از استقرار قدرت سیاسی، دچار چه تحولاتی گشت؟ همچنین منصور با اتکا به چه سیاستهایی موفق به شکوفایی آن گشت؟ یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که منصور با اتخاذ تدابیر و سیاست‌های مناسب، نوعی تحول در ساختار اداری موحدون ایجاد و نظام عمرانی را به اوج رساند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Administrative Developments and Civil Programs of the Almohad State during the Reign of Abū Yūsuf al-Manṣūr (580–595 AH / 1184–1198 CE)

نویسنده [English]

  • MohammadHassan Behnamfar
.Ma’aref Department, Esfarayen Institute of Higher Education, North Khorasan, Iran.
چکیده [English]

Among the influential Berber states in the Islamic Maghreb were the Almohads (al-Muwaḥḥidūn), who, after consolidating their power in the sixth century AH, succeeded in establishing sovereignty over the Maghreb and Andalus (Islamic Spain). The flourishing of the political system and the continuity of Almohad authority during the period of power consolidation were shaped through a process of planning, development, and measures in which Abū Yūsuf al-Manṣūr (580–595 AH / 1184–1198 CE) played a significant role in administrative transformations. He demonstrated considerable activity in administering this territory through the management and reorganization of the bureaucratic (dīwānī) apparatus, as well as through attention to industry and innovation. From the perspective of this research, what is of particular importance are the administrative developments and civil (developmental) programs of the Almohad state during the reign of al-Manṣūr—matters that contributed not only to cultural flourishing and social welfare in the Maghreb but also in Andalus. Employing a descriptive-analytical approach and with an emphasis on primary sources, this study seeks to address the following questions: What transformations did the administrative and civil structure of the Almohad state undergo during the era of al-Manṣūr following the consolidation of political power? And upon what policies did al-Manṣūr rely in order to achieve such flourishing? The findings of the research indicate that al-Manṣūr, through the adoption of appropriate measures and policies, introduced a form of transformation in the Almohad administrative structure and brought the civil (developmental) system to its zenith.

کلیدواژه‌ها [English]

  • "Almohads"
  • "Abu Yusuf Mansur"
  • "Maghrib"
  • "Administrative organization"
  • "construction system "

مراجع

  1.    قرآن کریم

    1. ابن الآبار، محمد بن عبدالله بن ابی‌بکر (1415)، التکمله لکتاب الصله، تحقیق: عبدالسلام الهراس، بیروت، مطبعه دارالفکر.
    2. ابن ابی‌دینار، ابوعبدالله محمد (1286)، المونس فی اخبار افریقیه و تونس، تونس، مطبعه الدوله التونسیه.
    3. ابن ابی‌زرع فاسی، ابوالحسن علی بن عبدالله (۱۴۲0ق / ۱۹۹۹ م)، الانیس المطرب بروض القرطاس فی اخبار ملوک المغرب و تاریخ مدینه فاس، به‌کوشش عبدالوهاب بن منصور، رباط، المطبعه الملکیه.
    4. ابن اثیر، ابوالحسن علی بن محمد (1417 ق)، الکامل فی التاریخ، تحقیق: عمر عبدالسلام التدمری، بیروت، دار الکتاب العربی.
    5. ابن تومرت، ابوعبدالله محمد (1903)، تعالیق ابن تومرت، با تحقیق؛ گلدزیهر، الجزائر.
    6. ابن خطیب، ابوعبدلله لسان الدین محمد (1956 (الف)، اعمال الاعلام فیمن بویع قبل الاحتلام من ملوک الاسلام، بیروت، مطبعه دارالکتب.
    7. __________________ (1424، (ب)، الاحاطه فی اخبار غرناطه، بیروت، دار الکتب العلمیه.
    8. ابن خلدون، عبدالرحمن (1408 ق)، العبر و دیوان المبتداء و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشان الاکبر، تحقیق: خلیل شحاده، بیروت، مطبعه دارالفکر.
    9. ابن خلکان، ابوالعباس شمس‌الدین احمد [بی‌تا]، وفیات الاعیان و أنباء أبنا الزمان، تحقیق، احسان عباس، بیروت، مطبعه دار صادر.
    10. ابن زبیر، ابوجعفر احمد بن ابراهیم (1937)، القسم الاخیر من صلة الصلة، تحقیق، لویی پرونسال، رباط، مطبعه الاقتصادیه.
    11. ابن زیات عادلی، ابو یعقوب یوسف بن یحیی (1958)، التشوف فی رجال التصوف، به‌کوشش ادولف فور، رباط.
    12. ابن سعید، علی بن موسی (1987)، رایات المبرزین و غایات الممیزین، تحقیق، محمد رضوان الدایه، دمشق، دار طلاس.
    13. ابن سعید، علی بن موسی (2015)، المغرب فی حلی المغرب، تحقیق، شوقی ضیف، مصر، مطبعه دارالمعارف.
    14. ابن صاحب الصلاة، ابو مروان عبدالملک (1964 م)، المن بالامامة علی‏ المستضعفین بأن جعلهم الله أئمة و جعلهم الوارثین، تحقیق، عبدالهادی التازی، بیروت، دارالغرب الاسلامی.
    15. ابن عبدون، محمد بن احمد التجیبی (1955)، رساله فی القضاء و الحسبه منشوره ضمن ثلاثه رسائل اندلسیه فی اداب الحسبه و المحتسب، تحقیق لیفی بروفنسال، قاهره، مطبعه المعهد الفرنسی للاثار الشرقیه.
    16. ابن عذاری مراکشی، ابوعبدالله محمد (1960 م)، البیان المغرب فی اخبار الاندلس و المغرب، (القسم الموحدی)، ج3، تحقیق هویسی میراندا به همراهی محمد بن تاویت و محمدابراهیم کتانی، تطوان، سلسله معهد مولای الحسن.
    17. ابن غازی، محمد بن محمد العثمانی المکناسی (1412 ق/ 1999 م)، الروض الهتون فی اخبار مکناسه الزیتون، به‌کوشش عبدالوهاب بن منصور، رباط، مطبعه الملکیه.
    18. ابن فرهون، برهان‌الدین ابراهیم (1351)، الدیباج المذهب فی معرفه اعیان المذهب، قاهره، مطبعه المعاهد.
    19. ابن قطان مراکشی، علی بن محمد (1990م)، نظم الجمان لترتیب ماسلف من اخبار الزمان، تحقیق، محمود علی مکی، بیروت، دارالغرب الاسلامی.
    20. أبو رمیله، هشام (1404 ق/ 1984 م)، علاقات الموحدین بالممالک النصرانیة والدول الإسلامیة فی الأندلس، اردن، دار الفرقان للنشر والتوزیع.
    21. ابوخیل، محمد بن ابراهیم بن صالح (1914)، جهود علماء الاندلس فی الصراع مع النصاری خلال عصری المرابطین و الموحدین (483 – 640 هـ). سعودیه، دار اصداء المجتمع.
    22. ادریسی، محمد بن محمد (۱۸۶۶م)، نزهةالمشتاق، به‌کوشش راینهارت دزی، لیدن.
    23. أشباخ، یوسف (1417 ق/ 1996 م)، تاریخ الأندلس فی عهد المرابطین والموحدین، ج1، قاهره، مکتبة الخانجی.
    24. الاوسی، ابوعبدالله محمد بن محمدبن عبدالملک الانصاری المراکشی (2012)، الذیل و التکلمه لکتابی الموصول و الصله، تحقیق، بشار عواد معروف، محمد بن شریفه، احسان عباس، تونس: دارالغرب الاسلامی.
    25. انصاری، محمد بن قاسم السبتی (1969)، اختصار الاخبار عما کان بثغر سبته من سنی الآثار، رباط، المطبعه الملکیه.
    26. پروفنسال، لویی (1941)، مجموعه رسائل موحدیه من انشاء کتاب الدوله المومنیه، رباط الفتح، مطبوعات معهد العلوم العلیا المغربیه.
    27. برومند اعلم، عباس (1400)، تاریخ مغرب اسلامی، تهران، سمت.
    28. بیذق، ابی‌بکر صنهاجی (1980 م)، اخبار المهدی بن تومرت و بدایه دوله الموحدین، تحقیق، لویی پرونسال، پاریس.
    29. تیجانی، ابوعبدالله محمد بن احمد (1958)، رحله التیجانی، تحقیق حسن حسنی عبدالوهاب، تونس، المعطبعه الرسمیه.
    30. جزنایی، علی (1411)، جنی زهره الآس فی بناء مدینه فاس، تحقیق، عبدالوهاب بن منصور، رباط، مطبعه المکیه.
    31. حسن، حسن علی (1980)، الحضاره الاسلامیه فی المغرب و الاندلس عصر المرابطین و الموحدین، مصر، مکتبه الخانجی.
    32. حمیری، ابوعبدالله محمد (1980)، الروض المعطار فی خبر الاقطار، تحقیق، احسان عباس، بیروت، موسسه ناصر للثقافه.
    33. ذهبی، شمس‌الدین ابوعبدالله محمد (1427)، سیر اعلام النبلاء، قاهره، مطبعه دار الحدیث.
    34. زرکشی، ابی‌عبدالله محمد بن ابراهیم (1386)، تاریخ الدولتین الموحدیه و الحفصیه، تحقیق، محمد ماضور، تونس، المکتبه العتیقه.
    35. زرکلی، خیرالدین بن محمود (2002)، الاعلام، [بی‌جا]: دارالعلم للملایین.
    36. سالم، عبدالعزیز (1986)، تاریخ مغرب فی العصر الاسلامی، اسکندریه، موسسه شباب الجامعه للمطبعه و النشر و التوزیع.
    37. سقطی، ابوعبدالله محمد بن ابی‌محمد مالقی (1931)، اداب الحسبه، تحقیق، ج.س. کولان و لیفی بروفنسال، باریس، دار ایر نیست لرو.
    38. سویسی، عبدالله (1399)، تاریخ رباط الفتح، رباط، دار المغرب.
    39. شوب، (1426 ق/ 2005 م)، تاریخ تجارة الشعوب اللاتینیة بالبحر المتوسط الی حدود الحروب الصلیبیه، ترجمه‌ی مصطفی نشاط، وجده، مکتبه الطالب.
    40. شیزری، عبدالرحمن بن نصر (1981 م)، کتاب نهایه الرتبه فی طلب الحسبه، تحقیق الباز العرینی، بیروت، مطبعه دارالثقافه.
    41. صحراوی، عبدالقادر (1961)، جولات فی تاریخ المغرب، مغرب، دارالکتاب، داربیضاء.
    42. صلابی، علی محمد [بی‌تا]، دوله الموحدین، عمان، دارالبیارق.
    43. عبادی، احمد مختار (2000 م)، صور من حیاة الحرب و الجهاد فی الاندلس، اسکندریه، منشأة المعارف.
    44. عزاوی، احمد (1416 ق/ 1995 م)، رسائل موحدیه، القنیطره، منشورات کلیه الاداب.
    45. عمر موسی، عزالدین (1381)، دولت موحدون در غرب جهان اسلام، تشکیلات و سازمان‌ها، ترجمه‌ی صادق خورشا، قم، پژوهش‌گاه حوزه و دانشگاه.
    46. عمر موسی، عزالدین (1983)، النشاط الاقتصادی فی المغرب الإسلامی خلال القرن السادس الهجری، بیروت، دار الغرب الإسلامی.
    47. عنان، محمد عبدالله (1369)، تاریخ دولت اسلامی در اندلس، ترجمه‌ی عبدالمحمد آیتی، ج2 و 3 تهران، انتشارات کیهان.
    48. عینی، بدرالدین (1431)، عقد الجمان فی تاریخ اهل الزمان، تحقیق، محمود رزق محمود، قاهره، مطبعه دار الکتب و الوثائق القومیه.
    49. مراکشی، عبدالواحد (1390)، المعجب فی تلخیص اخبار المغرب، ترجمه‌ی محمد رضا شهیدی پاک، قم، پژوهش‌گاه حوزه و دانشگاه.
    50. غبرینی، ابوالعباس احمد بن احمد (1328)، عنوان الدرایه فیمن عرف من علماء المائه السابعه فی بجایه، الجزائر، المطبعه الثعالبیه.
    51. مقری تلمسانی، أحمد بن محمد (1968)، نفح الطیب من غصن الأندلس الرطیب، تحقیق، إحسان عباس و محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت، دار صادر.
    52. مکناسی، احمد بن قاضی (1393)، جذوه الاقتباس فی ذکر من حل من الاعلام بمدینه فاس، رباط، دار المنصور.
    53. ملین، محمد رشید (1416)، عصر المنصور الموحدی «حیاة السیاسیة و الفکریة و الدینیة فی المغرب»، رباط، المطبعه الملکیه.
    54. منونی، محمد (1397)، العلوم و الآداب و الفنون علی عهد الموحدین، رباط، مطبعه دار المغرب.
    55. مونس، حسین (1384)، تاریخ و تمدن مغرب، ترجمه‌ی حمیدرضا شیخی، ج 2، تهران، سمت.
    56. ناشناس (1979 م)، الحلل الموشیة فی ذکر الأخبار المراکشیة، تحقیق سهیل زکار، مغرب، مطبعه الدار البیضاء.
    57. ناشناس (1985م)، الاستبصار فی عجائب الامصار، تحقیق سعد زغلول عبدالحمید، مغرب، مطبعه الدار البیضاء.
    58. ناصری السلاوی، شهاب‌الدین احمد بن خالد (1954م)، الاستقصاء لاخبار دول المغرب الاقصی، به کوشش جعفر الناصری، جلد دوم، مغرب، دارالکتاب، داربیضاء.
    59. ناصری طاهری، عبدالله (1388)، مقدمه‌ای بر تاریخ مغرب اسلامی، قم، پژوهش‌گاه حوزه و دانشگاه.
    60. نجار، لیلى أحمد (1409 ق/ 1989 م)، المغرب والأندلس فی عهد المنصور الموحدی دراسة تاریخیة و حضاریة 580 – 585 ق/ 1184 – 1198 م، بحث مقدم لنیل درجة الدکتوراه فی التاریخ الإسلامی، إشراف الدکتور أحمد السید دملاج، ق1، جامعة أم القرى، مکة المکرمة.
    61. نویری، شهاب‌الدین احمد بن عبدالوهاب [بی‌تا]، نهایه الارب فی فنون الادب، بیروت، مطبعه دارالکتب العلمیه.
    62. ونشریسی، احمد بن یحیی (1981)، المعیار المعرب و الجامع المغرب عن فتاوی علماء افریقیه و الاندلس و المغرب، اشراف، محمد حجی و اخرون، بیروت، مطبعه دارالغرب الاسلامی.
    63. یحیی بن عمر (1975)، النظر فی احکام السوق، تحقیق حسن حسنی عبدالوهاب، تونس، راجعه فرحات الدشراوی.
    64. Abulafia, David (2010), “Christian merchants in the Almohad cities”, Journal of Medieval Iberian Studies, Vol. 2, No. 2, June, (251–257).
    65. Constable, Olivia Remie (2003), Housing the Stranger in the Mediterranean World: Lodging, Trade and Travel in Late Antiquity and the Middle Ages. Cambridge, Cambridge University, Press.
    66. Levi-Provencal, E. (ed.) (1928). Documents inedits d’histoire almohade, (Includes the Kitab al Ansab, letters by Ibn Tumart and Abd al Mumin and Ibn Tumart’s biography by al-Baydhaq).
    67. New York, 1996).

    Lévi-Provençal E. (1918),‘Pratiques agricoles et fêtes saisonnières des tribus Djebalah de la vallée moyenne de l’Ouargha’, Bulletin Archéologiqu

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار