تحلیلی بر شخصیت عبیدالله‌بن‌حرّ جعفی و جایگاه او در تحولات عراق (از خلافت امام علی(ع) تا روی کارآمدن مروانیان)

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسنده

استادیارگروه تاریخ دانشگاه اصفهان

چکیده

یکی از مسائل مهم در تاریخ اسلام، تبیین میزان و چگونگی نفوذ شخصیت‌ها در تاریخ است. اَشراف و رجال قبیله‌ای، در قرن نخست هجری و تحت حمایت امیران و خلفای اموی و غلبه فرهنگ قبیله‌ای بر جامعه اسلامی، فرصت ظهور و عمل بیشتری یافتند و در تحولات اجتماعی و سیاسی، سهم مؤثری را ایفا کردند. در این تحقیق، به نقش و جایگاه یکی از این رجال قبیله‌ای پرداخته می‌شود. عبیدالله‌بن‌حرّ جعفی، از مشاهیر قبیله جعفی است که منابع اسلامی اطلاعات پراکنده و ناقصی را در باره او ارائه داده‌اند.
ظهور عبیدالله جعفی، هم‌زمان با تحول در ساختار قدرت سیاسی و تکوین جریان‌های مهم فکری ـ اسلامی بود. وی از جمله شخصیت‎های نظامی و اجتماعی است که در دوران اسلامی، تحت تأثیر تربیت قبیله‌ای و شرایط اجتماعی و سیاسی حاکم بر عراق رشد کرد و به دلیل برخورداری از موقعیت اجتماعی، مهارت نظامی و اتخاذ دیدگاه‌ها و مواضع متفاوت و مؤثر نسبت به جریان‌ها و حوادث تاریخی، مورد توجه معاصران و متون اسلامی قرار گرفت. بررسی ابعاد شخصیتی عبیدالله و میزان و چگونگی نفوذ تاریخی وی، مسئله اصلی این تحقیق است.
در این نوشتار، سعی بر آن بوده تا با ارزیابی اخبار و گزارش‌های موجود پیرامون عبیدالله جعفی، جایگاه سیاسی و اجتماعی او در تحولات تاریخ اسلام تبیین و تحلیل گردد. روش تحقیق در این مقاله، اسنادی‌، توصیفی و تحلیلی است که با استفاده از متون مختلف اسلامی انجام گرفته است. فایده این تحقیق، آن است که با ارزیابی میزان همبستگی نقش انسان با تاریخ، بخشی از مسائل مهم در تحلیل تاریخ تحولات اسلامی قرن اوّل هجری پاسخ داده خواهد شد.

کلیدواژه‌ها


ابوعبید، قاسم (1410ق). النسب، تصحیح: مریم خیر الدرع، بیروت: دار الفکر.
ابن‌اثیر، علی (1410ق). الکامل فی التاریخ، بیروت: دار الصادر، ج4.
ابن‌سعد (1410ق). الطبقات الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ج5.
ابن‌اعثم (1411ق). الفتوح، تحقیق: علی شیری، بیروت: دار الأضواء، ج6و5.
ابن‌حبیب (بی‌تا). المحبّر، تحقیق: ایلزه لیختن شتیتر، بیروت: دار الآفاق الجدیدة.
ـــــ (1422ق). اسماء المغتالین من الاشراف فی الاسلام والجاهلیة، تصحیح: حسن کسروی، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌حزم (1403ق)‌، جمهرة انساب العرب، تحقیق: لجنة من العلماء، بیروت: دار الکتب العلمیة، الثانیة.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن (1408ق). العبر ودیوان المبتداء والخبر فی تاریخ العرب والبربر ومن عاصرهم من ذوی الشأن الکبیر، تحقیق: خلیل شجاة‌، بیروت: دار الفکر، االثانیة، ج3.
ابن‌قتیبه (1410ق). الإمامة والسیاسة، تحقیق: علی شیری، بیروت: دار الأضواء، ج2.
ابن‌کثیر (1407ق). البدایة والنهایة، بیروت: دار الفکر، ج8.
ابن‌مزاحم، نصر (1382ق). وقعة صفین، عبدالسلام محمدهارون، قم: مؤسسة العربیة المرعشی، الثانیة.
ابن‌مسکویه (1379ق). تجارب الأمم، تحقیق: ابوالقاسم امامی‌، تهران: سروش، الثانیة، ج2.
ابن‌منقذ، اسامه (1407ق). المنقذ، تصحیح: احمد محمدشاکر، قاهرة: مکتبة السنة.
بکری، ابوعبید (بی‌تا). سمط اللآلی، تصحیح: عبدالعزیز المیمنی، بیروت: دار الکتب العلمیة، ج2.
بلاذری، احمد (1959م). الانساب الاشراف، تحقیق: محمد حمیدالله، [بی‌جا]: دار المعارف، ج3،6،7و12.
ـــــ (1988م). فتوح البلدان، بإشراف لجنة تحقیق التراث، بیروت: دار المکتبة الهلال.
بلاشر، رژی (1363ش). تاریخ ادبیات عرب، ترجمه: آذرتاش آذرنوش، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
جاحظ (2002م). البیان والتبیین، تحصحیح: علی ابوملحم، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
ـــــ (1424ق). الحیوان، تصحیح: محمد باسل عیون السود، بیروت: دار الکتب العلمیة.
حموی، یاقوت (1995م). معجم البلدان، بیروت: دار الصادر، الثانیة، ج1ـ5.
خلیفة‌بن‌خیاط (1415ق). تاریخ خلیفة‌بن‌خیاط، تحقیق: فواز، بیروت: دار الکتب العلمیة.
دینوری، ابوحنیفه (1368ق). اخبار الطوال، تحقیق: عبدالمنعم عامر، قم: منشورات الرضی.
ذهبی، محمد (1413ق). تاریخ اسلام ووفیات المشاهیر والاعلام، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، الثانیة، ج5.
زرکلی، خیرالدین (1410ق). الاعلام قاموس التراجم، بیروت: دار العلم للملائین، الخامس، ج2و4.
سمعانی، عبدالکریم (1382ق). الانساب، تحقیق: عبدالرحمن‌بن‌یحیی المعلمی، حیدرآباد: دائرة المعارف العثمانیة، ج3.
طبری، محمد‌بن‌جریر (1387ق). تاریخ الطبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث، الثانیة، ج6.
یعقوبی، احمد (بی‌تا). تاریخ‌، بیروت: دار الصادر، ج1و2.