جریان‌های فکری ـ سیاسی مسلمانان در سال‌های پایانی عصر رسول‌خدا(ص) با تأکید بر مسئله جانشینی

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسنده

استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی(دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم)

چکیده

دقت در حوادثِ روی‌داده در امر جانشینی رسول‌خدا(ص)، این مسئله را به ذهن متبادر می‌سازد که گروه‌هایی در آن جامعه چشم به این مقام داشته‌اند. هرچند پیامبر(ص) جانشین خویش را برگزیده و به مسلمانان معرفی کرده بود، اما برخی باورها و آموزه‌های جامعه آن روز حجاز، این مسئله را برنمی‌تافت. جستار پیش‌ رو، تلاش دارد تا با رصد و تحلیل داده­های تاریخی در منابع کتابخانه‌ای، جریان‌هایی را که به جانشینی حضرت محمد(ص) چشم داشتند، شناسایی گردند. در ضمن، از اندیشه­‌هایی که این جریان‌ها را از یکدیگر متمایز می‌ساخت نیز غفلت نشده است. آموزه‌هایی مانند کِبَر سن و خون‌خواهی، در کنار رقابت‌های قبیله‌ای، حسادت و نگاه سیاسی و التقاطی به رسالت پیامبر(ص)، جریان‌های متمایزی را در جامعه نبوی ایجاد کرده بود که جریان‌های علوی، قریش شریف، مهاجرانِ قریش اوّلیه و انصار، از جمله آن‌ها هستند.

کلیدواژه‌ها


ابن‌اعثم، الفتوح، بیروت: دار الأضواء، 1411ق.
ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1337.
ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار الصادر، 1385ق.
ابن‌اسحاق، محمدبن‌اسحاق‌بن‌یسار، سیرة ابن‌اسحاق (کتاب السیر والمغازی)، قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1410ق.
ابن‏سعد، الطبقات الکبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1418ق.
ابن‌منظور، لسان العرب، بیروت: دار الصادر، 1414ق.
ابن‏هشام، السیرة النبویة، بیروت: دار المعرفة، [بی‌تا].
امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه، 1416ق.
برزگر، ابراهیم، هویت قبیله‌ای به مثابه واقعیت در نهج البلاغه، فصلنامه مطالعات ملی، شماره 4، 1388ش.
برقی، احمدبن‌محمدبن‌خالد، رجال البرقی؛ الطبقات، تهران: دانشگاه تهران، 1342.
بلاذری، احمدبن‌یحیی، انساب الأشراف، بیروت: دار الفکر، 1417ق.
ثقفی، ابراهیم‌بن‌محمد، الغارات، قم: دار الکتاب، 1410ق.
جوهری بصری، احمدبن‌عبدالعزیز، السقیفة والفدک، تهران: مکتبة نینوی الحدیثة، [بی‌تا].
حسکانی، عبیدالله‌بن‌احمد، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، 1411ق.
خرگوشی نیشابوری، ابوسعید، شرف المصطفی، مکه: دار البشائر الاسلامیة، 1424ق.
خسروپناه، عبدالحسین، جریان‌شناسی ضدّ فرهنگ‌ها، قم: تعلیم و تربیت اسلامی، 1389ش.
دارابی، علی، جریان‌شناسی سیاسی در ایران، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1388ش.
دینوری، ابن‌قتیبه، الإمامة والسیاسة، بیروت: دار الأضواء، 1410ق.
رضائیان، علی، مدیریت تعارض و مذاکره، تهران: سمت، 1387ش.
صالحی دمشقی، محمدبن‌یوسف، سبل الهدی والرشاد فی سیرة خیر العباد، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1414ق.
صدوق، محمدبن‌علی، عیون اخبار الرضاA، تهران: جهان، 1378ق.
ـــــ ، معانی الأخبار، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1403ق.
طبرانی، سلیمان‌بن‌احمد، المعجم الکبیر، موصل: مکتبة الزهراء، 1403ق.
طبرسی، احمدبن‌علی، الإحتجاج، مشهد: مرتضی، 1403ق.
طبری، محمدبن‌جریر، تاریخ الأمم والملوک، بیروت: دار التراث، 1387ق.
ـــــ ، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، 1412ق.
عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران: امیر کبیر، 1374ش.
فتال نیشابوری، روضة الواعظین وبصیرة المتعظین، قم: دلیل ما، 1423ق.
فخیمی، فرزاد، سازمان و مدیریت، تهران: هوای تازه، 1379ش.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد، کتاب العین، قم: انتشارات هجرت، 1409ق.
مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
مسعودی، علی­بن‌حسین، مروج الذهب ومعادن الجوهر، قم: دار الهجرة، 1409ق.
مسلم نیشابوری، صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، 1421ق.
مفید، محمدبن‌محمد، (منسوب)، الإختصاص، قم: کنگره شیخ مفید، 1413ق.
ـــــ ، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: کنگره شیخ مفید،1413ق.
مقریزی، تقی­الدین، إمتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال والاموال والحفدة والمتاع، بیروت: دار الکتب العلمیة،1420ق.
واقدی، محمدبن‌عمر، المغازی، بیروت: اعلمی، 1409ق.
یعقوبی، احمدبن‌ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، قم: اهل­بیتD، [بی‌تا].