گزارشی از سیر تاریخی موسیقی و نگاشته‌های مربوط به آن با تکیه بر الذریعه

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسنده

کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده اصول دین قم.

چکیده

تاریخچه: ورود موسیقی در میان مسلمانان را می­توان مقارن با راهیابی موالی به سرزمین­ حجاز و پس از فتوحات دانست.
مسئله: احکام اسلامی مترتب بر موسیقی و برخورد دوگانه حاکمان وقت با این پدیده، سیر موسیقی در ادوار مختلف را متفاوت کرده است.
سؤال: به نظر می­رسد تاکنون پژوهشی مستقل در زمینه سیر تاریخی موسیقی، از ابتدا تا قرن چهاردهم، صورت نگرفته است. ازاین­رو، با این سؤال مواجهیم که مسلمانان، در حوزه عملی و نظری، چه برخوردی با این پدیده داشته­اند؟ و موسیقی چه سیری را طی کرده است؟
فرضیه: موسیقی در ابتدا به جهت نهی قرآن و مخالفت پیامبرn رشد چندانی نداشت؛ ولی پس از فتوحات و راهیابی موالی به سرزمین­های اسلامی، در میان مسلمانان راه پیدا کرد و بیشتر جنبه عملی داشت. از قرن سوم به بعد، جنبه‌های نظری این پدیده، مورد توجه قرار گرفت و نوشته­های متعددی در این زمینه به نگارش درآمد.
هدف: این مقاله، به قصد تبیین تأثیر توجه یا عدم توجه مسلمانان بر رشد موسیقی، به گردآوری گزارش­های مرتبط با موضوع پرداخته است.
روش: نوشتار پیشِ رو، با استفاده از روش توصیفی به سؤال مقاله پاسخ می­دهد.
یافته: گزارش­ها، حاکی از آن است که موسیقی تا قرن سوم بیشتر از جنبه عملی، و از قرن سوم و چهارم به عنوان یک فن، مورد توجه قرارگرفته و مکتوبات متعددی را به خود اختصاص داده است که رونق این نگارش­ها را می­توان در قرن سوم و چهارم دانست.

کلیدواژه‌ها


آقا بزرگ طهرانی، محسن (1403). الذریعة، بیروت: دار الأضواء.
ابن‌اثیر، عزالدین ابوالحسن (1385). الکامل، بیروت: دار صادر، ج 5 و 6.
ابن‌الطقطقی، محمدبن‌علی­بن‌طباطبا (1360). الفخری فی الآداب السلطانیة والدول الاسلامیة، محمدوحید گلپایگانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ابن‌العربی، غریغوریوس المطلی (1377). تاریخ مختصر الدول، عبدالمحمد آیتی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ابن‌جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن­بن­علی (1412). المنتظم، بیروت: دارالکتب العلمیه، ج7.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن‌بن‌محمد (1408). تاریخ ابن‌خلدون، خلیل شحاة، بیروت: دار الفکر، ج1.
ـــــ ، ترجمه مقدمه، محمدپروین گنابادی (1375). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ج2.
ابن‌سعد، محمد (1374). الطبقات الکبری، محمود مهدوی دامغانی، تهران: انتشارات فرهنگ و اندیشه، ج5.
ابن‌کثیر، ابوالفداء اسماعیل‌بن‌عمر (1407). البدایة والنهایة، بیروت: دار الفکر، ج9.
ابن‌مسکویه، ابوعلی (1376). تجارب الامم، ترجمه علی نقی منزوی، تهران: توس، ج6.
ابن‌منظور، جمال الدین محمدبن‌مکرم (1405). لسان العرب، قم: نشر ادب الحوزة، ج15.
ابن‌ندیم، ابوالفرج محمدبن‌ابی‌یعقوب (بی‌تا). الفهرست، رضا تجدّد، بی‌نا.
اسماعیل‌پور، علی (1389). موسیقی در تاریخ و قرآن، تهران: انتشارات ناس.
اصفهانی، ابوالفرج (بی‌تا). الاغانی، سمیر جابر، بیروت: دار الفکر، ج1، 3، 4 و 8.
امان اللهی بهاروند، سکندر (1387). خنیاگری موسیقی در ایران از هخامنشیان تا سقوط پهلوی، تهران: انتشارات آردن.
ایرانی، اکبر (1386). حال دوران، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ـــــ (1373). دیدگاه پنجم، تهران: حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی.
البکری، عادل (1978). صفی الدین ارموی مجدد الموسیق العباسیة، عراق: وزارة الثقافة والفنون.
بغدادی، اسماعیل پاشا (1951). هدیة العارفین، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ج1.
بلاذری، احمدبن‌یحیی­بن‌جابر (1417). انساب الاشراف، سهیل زکّار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، ج2 و 4.
بلوکباشی، شهیدی (1381). پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی دوره قاجار، تهران: دفتر پژوهش­های فرهنگی.
جرجی زیدان (1336). تاریخ تمدن اسلام، علی جواهر کلام، تهران: امیرکبیر، ج5.
حاجی خلیفه (بی‌تا)، کشف ا لظنون، محمدشرف الدین یالتقایا، رفعت بیلگه الکلیسی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ج2.
حسنی، سعدی (1363). تاریخ موسیقی، تهران: صفی علیشاه.
حنبلی، ابن‌العماد شهاب الدین ابوالفلاح (1406). شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، الارناؤوط، دمشق ـ بیروت: دار ابن‌کثیر، ج2.
خالقی، روح الله (1317). نظری به موسیقی، تهران: چاپخانه آفتاب.
ـــــ (1333). سرگذشت موسیقی ایران (بخش اوّل)، بی‌نا.
الخوری اللبنانی، سعید (بی‌تا). اقرب الموارد، بیروت: مکتبة لبنان.
دورانت، ویل (1371). تاریخ تمدن عصر ایمان، ابوطالب صارمی، ابوالقاسم پاینده، ابوالقاسم طاهری، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ج11 و 42.
ذهبی، شمس­الدین محمدبن‌احمد (1413). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، عمرعبدالسلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی، ج6.
رفیعی، حسن‌رضا (1387). برگ­هایی از داستان موسیقی ایرانی در باره موسیقی ایرانی و تأثیر آن بر موسیقی جهان، تهران: سوره مهر.
رمزی، سعید (1389). راز موسیقی، مشهد: نشر یوسف فاطمه(س).
زبیدی، محمدبن‌محمد (1414). تاج العروس، بیروت: دار الفکر، ج20.
ستایشگر، مهدی (1374). واژه‌نامه موسیقی ایران زمین، تهران: انتشارات اطلاعات.
شیلوا، ای (1390). موسیقی در جهان اسلام، مهرداد وحدتی دانشمند، تهران: بصیرت.
طبری، ابوجعفرمحمدبن‌جریر (1387). تاریخ الطبری، محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث، ج7 و 8.
طریحی، شیخ فخرالدین (1367). مجمع البحرین، احمدالحسینی، مکتب النشر الثقافة الاسلامیة، ج1.
طوسی (بی‌تا). اخلاق ناصری، تهران: انتشارات کتابفروشی علمیه اسلامیه.
فرشاد، مهدی (1366). تاریخ علم در ایران، تهران: امیرکبیر، ج1.
مجمع اللغة العربیة (بی‌تا). المعجم الوجیز، مصر: مکتبة الشروق.
مستوفی، محمدبن‌ابی‌بکر (1364). تاریخ گزیده، عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.
مسعودی، ابوالحسن علی­بن­حسین (1409). مروج الذهب و معادن الجوهر، اسعد داغر، قم: دار الهجرة، ج3.
معلوف، لویس (بی‌تا). المنجد فی اللغة، بیروت: دار المشرق.
معین، محمد (1360). فرهنگ فارسی، تهران: امیرکبیر، ج1 و 4.
میثمی، سیدحسین (1389). موسیقی عصر صفویه، تهران: فرهنگستان هنر.
نعمان، خلف رشید (2006). اسحاق­بن ابراهیم الموصلی عالم الموسیقی و الغناء فی العصر العباسی، بیروت: دارالعربیة للموسوعات.
یعقوبی، احمدبن‌اسحاق (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، ج2.