واکاوی نقش مروان‌بن‌حکم در شورش علیه خلیفه سوم، با نگاهی تازه به منابع

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسندگان

1 استادیار تاریخ اسلام دانشگاه لرستان.

2 دانشجوی دکترای تاریخ اسلام دانشگاه لرستان.

چکیده

خلیفه سوم، عثمان‌بن‌عفّان (متوفای 35ق)، در پی شورش گروه‌های مختلف مردم از شهرهای مدینه، بصره، کوفه و مصر، به قتل رسید. شورشیان به مروان‌بن‌­حکم (متوفای 65ق) که کاتب و مشاور عثمان بود، به‌شدت اعتراض داشتند و از جمله خواسته­های آنان، عزل و محاکمه­ مروان بود. برخی او را مسبّب اصلی تحریک مردم و به عبارتی دیگر، وی را رهبرِ منفیِ جریان اعتراضی علیه خلیفه می‌دانند.
این مقاله، نشان می­دهد که برخی روایات مشکوک، مجعول و بی‌پایه در باره ماجرای قتل عثمان و نقش مروان در آن قضایا وجود دارد. مشهورترین این روایات، نامه‌ای است از زبان عثمان خطاب به والی مصر، در تنبیه و مجازات سران شورشی که نوشتن آن را به مروان نسبت داده‌اند. پژوهش حاضر، در صدد است بر اساس منابع کتابخانه‌ای، با روش توصیفی ـ تحلیلی و بهره­گیری از شیوه نقد رجال حدیث، به جایگاه و نقش مروان در جریان قتل خلیفه سوم وضوح بیشتری ببخشد.

کلیدواژه‌ها


ابن‌ابی‌الحدید (1428). شرح نهج‌البلاغة، بغداد: دار الکتاب العربی، الطبعة الأولی.
ابن‌أبی‌شیبة، أبی­بکر عبدالله‌بن‌محمد‌بن‌إبراهیم (2008). المصنّف، تحقیق: أبی‌أسامة‌بن‌إبراهیم‌بن‌محمد، قاهره: فاروق الحدیثة للطباعة والنشر، الطبعة الأولی.
ابن‌اثیر، عزالدین أبوالحسن علی‌بن‌ابی‌الکرم، أسدالغابة فی معرفة الصحابة، بیروت: دار الفکر.
ـــــ (1385). الکامل فی التاریخ، بیروت: دار الصادر.
ابن‌أعثم الکوفی، ابومحمد احمد (1411). الفتوح، بیروت: دار الأضواء، الطبعة الأولی.
ابن‌الجوزی، ابوالفرج عبدالرحمن‌بن‌علی (1412). المنتظم، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الأولی.
أبی‌حاتم الرازی، أبی‌محمد عبدالرحمن (1953). کتاب الجرح والتعدیل، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌حجر العسقلانی، احمد­بن­علی (1415). الإصابة فی تمییز الصحابة، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ـــــ (1356ق)، تقریب التهذیب، تحقیق: أبوالأشبال الباکستانی، هند: دار العاصمة.
ـــــ (بی­تا). تهذیب التهذیب، القاهرة: دار الکتاب الإسلامی.
ابن‌سعد، محمد (1410). طبقات الکبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الأولی.
ابن‌شبه، أبی­زید عمر (بی­تا). أخبار المدینة النبویة، دار العلیّان.
ابن‌عبدالبر، أبوعمر یوسف‌بن‌عبدالله‌بن‌محمد (1992). الإستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل.
ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر (1407)، البدایة والنهایة، بیروت: دار الفکر.
ابن‌منظور، محمد‌بن‌مکرم (1404)، مختصر تاریخ دمشق، دمشق: دار الفکر، الطبعة الأولی.
بختیاری، شهلا (1388)، «ساختار سیاسی حکومت عثمان و نقش حزب اموی در آن»، کیهان اندیشه، شماره 77، ص56ـ76.
بلاذری، احمد‌بن‌یحیی (1417). أنساب الأشراف، بیروت: دار الفکر، الطبعة الأولی.
دشتی، محمد (1391)، نهج البلاغه، (ترجمه)، قم: ظهور، چاپ پنجم.
بیهقی، احمد‌بن‌حسین (1985)، دلائل النبوة، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الأولی.
جعفریان، رسول (1385). تاریخ سیاسی اسلام (ج2: تاریخ خلفا)، قم: دلیل ما، چاپ پنجم.
الدینوری، ابن‌قتیبه عبدالله‌بن‌مسلم (1410). الإمامة و السیاسة، بیروت: دار الأضواء، الطبعة الأولی.
ـــــ (1992). المعارف، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، الطبعة الثانیة.
الدینوری، ابوحنیفه احمد‌بن‌داود (1368). الأخبار الطوال، قم: منشورات الرضی.
ذهبی، محمد‌بن‌احمد (1413). تاریخ الإسلام، بیروت: دار الکتاب العربی، الطبعة الثانیه.
رحمتی، محمدرضا (1382). «زمینه‌های سیاسی ـ اجتماعی قتل عثمان» شناخت، شماره 38، ص169ـ184.
 رضایی شیرازی، فاطمه (1384). «بررسی زمینه‌های قتل عثمان»، مسکویه، پیش‌شماره 1، ص63ـ85.
زرگری­نژاد، غلامحسین (1386). تاریخ تحلیلی اسلام از بعثت تا غیبت، تهران: سمت، چاپ اوّل.
السیوطی، جلال‌الدین (1992)، أسماء المدلّسین، بیروت: دار الجیل.
الشیخ المفید، محمد‌بن‌محمد‌بن‌النعمان (1416). الجمل والنصرة لسید العترة فی حرب البصرة، تحقیق: السید علی میرشریفی، قم: مکتب الإعلام الإسلامی، الطبعة الثانیة.
طبری، محمد‌بن‌جریر (1387). تاریخ الطبری، بیروت: دار التراث، الطبعة الثانیة.
کتبی، محمد‌بن‌شاکر (بی­تا). فوات الوفیات، بیروت: دار الصادر.
مادلونگ، ویلفرد (1388). جانشینی حضرت محمد، ترجمه: احمد­ نمایی و دیگران، مشهد: آستان قدس رضوی، چاپ چهارم.
مسعودی، ابوالحسن علی‌بن‌حسین، (بی­تا). التنبیة والاشراف، قاهره: دار الصاوی.
ـــــ ، (1409). مروج الذهب، قم: داره الهجرة، الطبعة الثانیة.
مقدسی، مطهر‌بن‌طاهر، (بی­تا). البدء والتاریخ، بورسعید: مکتبة الثقافة الدینیة.
منتظرالقائم، اصغر، (1386). تاریخ اسلام، اصفهان: سمت و دانشگاه اصفهان، چاپ سوم.
منقری، نصر‌بن‌مزاحم، (1382). وقعة صفین، قاهره: المؤسسة العربیة الحدیثة، الطبعة الثانیة.
یافعی، عبدالله‌بن‌اسعد، (1417). مرآة الجنان وعبرة الیقظان، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الأولی.