مخالفت‌های داخلی با برگزاری جشن‌های 2500 ساله شاهنشاهی؛ چرا و چگونه؟

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ دانشگاه تهران.

2 دانشجوی دکترای تاریخ ایران اسلامی دانشگاه شیراز.

چکیده

جشن­های 2500 ساله شاهنشاهی، در مهرماه 1350ش برگزار شد. یکی از اصلی­ترین اهداف محمّدرضا شاه از برگزاری این جشن­ها، کسب مشروعیت برای حکومت خود بود؛ اما حکومت پهلوی در تحریک حس ناسیونالیستی مردم جهت شرکت گسترده در این جشن­ها، با وجود تمام تبلیغات خود، تا حدود بسیاری ناکام و عاجز ماند و مردم حضور گسترده­ای در جشن­ها نداشتند. علاوه بر این، گروه­های مختلفی با برگزاری این جشن­ها به مخالفت علنی پرداختند. اینکه مخالفان برگزاری این جشن­ها در داخل کشور شامل چه گروه­هایی بودند و چرا به مخالفت علنی اقدام ورزیدند، مسئله‌ای است که در این مقاله به آن پرداخته خواهد شد.
باید گفت که «روحانیون» و در رأس آن‎ها امام خمینیv، «دانشجویان» و در رأس آنان دانشجویان دانشگاه تهران، «گروه‎های چریکی» و «عدّه‎ای از مردم مبارز»، از جمله گروه‎هایی بودند که به صورت علنی با جشن‎ها به مخالفت پرداختند. چهار علّت اصلی این مخالفت­ها را می­توان این‌گونه بیان کرد:
علت اوّل: اسلام­زدایی، از علل اصلی مخالفت روحانیون مذهبی با جشن­ها بود.
علت دوم: وجود خفقان سیاسی و نبودِ آزادی‎های دموکراتیک در نظام شاهنشاهی. این در حالی است که محمدرضا شاه به عنوان رأس هرم قدرت در حکومت پهلوی، پیش از برگزاری جشن­ها و نیز در سخنرانی خود به مناسبت افتتاح جشن‌های 2500 ساله، بارها به رعایت حقوق بشر از سوی کورش هخامنشی اشاره و تأکید کرده بود.
علت سوم: خارجی بودن تدارکات این جشن­ها؛ تدارکاتی که در صد بسیار بالایی از آن توسط کشور فرانسه فراهم آمده بود.
علّت چهارم: وضعیت نامطلوب مردم و جامعه‎ ایران از لحاظ اقتصادی در مقایسه با هزینه‎های بسیار گزاف جشن­ها.

کلیدواژه‌ها


الف. کتاب‌ها

آر.کدی، نیکی (1369)، ریشه‌های انقلاب ایران، عبدالرحیم گواهی، تهران: انتشارات قلم.
الموتی، مصطفی (1370)، ایران در عصر پهلوی، ج10، لندن: چاپ پکا.
اینووه، ماسایوکی (1383)، ایران و من (خاطرات و یادداشت­های ئه ایجی اینووه)، ترجمه:‎ هاشم رجب­زاده، تهران: دفتر پژوهش­های فرهنگی با همکاری مرکز بین­المللی گفت­وگوی تمدن­ها.
بزم اهریمن، ج1و4، (1377/1378)، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.
بهنود، مسعود (1366)، دولت‌های ایران از سید ضیاء تا بختیار، تهران: سازمان انتشارات جاویدان.
بیل، جیمز (1371)، عقاب و شیر، ج1، ترجمه: مهنوش غلامی، تهران: نشر کوبه.
تألیفات، نطق‌ها، پیام‌ها، مصاحبه­ها و بیانات اعلی‌حضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران، [بی‌تا]، جلد هفتم، [بی­جا]: [بی­نا].
پاکروان، سعیده (1378)، توقیف هویدا، ترجمه: نیما همایون‌فر، تهران: کتاب روز.
خسروی، فریبرز (1378)، سانسور: تحلیلی بر سانسور کتاب در دوره­ پهلوی دوم، تهران: مؤسسه فرهنگی پژوهشی چاپ و نشر نظر.
دولتشاه فیروز، مهین (1990)، زندگی شاهزاده مظفر فیروز میرزا، پاریس: [بی‌نا].
رفیع­زاده، منصور (1376)، خاطرات منصور رفیع‌زاده (ترجمه کتاب شاهد)، ترجمه: اصغر گرشاسبی، تهران: اهل قلم.
روبین، باری (1363)، جنگ قدرت­ها در ایران، ترجمه: محمود مشرقی، [بی­جا]: انتشارات آشتیانی.
روحانی، سید حمید (1372)، نهضت امام خمینیv، ج3، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
روحانی، فخر (1370)، اهرم‌های سقوط شاه، ج1، تهران: نشر بلیغ.
زونیس، ماروین (1370)، شکست شاهانه؛ روان‌شناسی شخصیت شاه، ترجمه: عباس مخبر، تهران: طرح نو.
سمیعی، احمد (1372)، معماران تمدن بزرگ، [بی­جا]: نشر روایت.
شوکراس، ویلیام (1374)، آخرین سفر شاه، ترجمه: عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: نشر البرز.
صمیمی، مینو (بی‌تا)، پشت پرده‌ تخت طاووس، حسین ابوترابیان، تهران: انتشارات اطلاعات.
علوی، محمدصادق (1379)، بررسی مشی چریکی در ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
فراتی، عبدالوهاب (بی‌تا)، تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی، ج2، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
فون بلوشر، ویپرت (1363)، سفرنامه بلوشر، کیکاووس جهانداری، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
کاتوزیان، محمدعلی (1379)، اقتصاد سیاسی ایران (از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی)، مترجمان: محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.
کسری، نیلوفر (1379)، زنان ذی نفوذ در خاندان پهلوی، تهران: نشر نامک.
کوثر (مجموعه سخنرانی­های امام خمینی) (1371)، ج1، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیv.
لاینگ، مارگارت (1371)، مصاحبه با شاه، اردشیر روشنگر، تهران: نشر البرز.
ماکوئی، سویل (1379)، صورتک (گذری بر جشن‌های دوهزاروپانصدساله شاهنشاهی)، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
نجاتی، غلامرضا (1371)، تاریخ سیاسی 25 ساله‌ ایران، ج1، تهران: خدمات فرهنگی رسا.
نراقی، احسان (1381)، از کاخ شاه تا زندان اوین، ترجمه: سعید آذری، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
واکر، مارتین (1372)، قدرت­های جهان مطبوعات، ترجمه: م. قائد، تهران: نشر مرکز.
هالیدی، فرد (1358)، دیکتاتوری و توسعه‌ سرمایه­داری در ایران، ترجمه: فضل­الله نیک‌آیین، تهران: امیرکبیر.
هویدا، فریدون (1365)، سقوط شاه، ترجمه‌: ح. ا. مهران، تهران: انتشارات اطلاعات.
Kamrava Mehran, (1990), Revolution In Iran The Roots of Turmoil, London And New York, by Routledge.
Martin Vanessa, (2000), Creating An Islamic, Khomeini and the Making of a New Iran, London.New York, I.B.Tauris & Coltd Publishers.
W.Jacqz Jane, (1976), Iran: Past, Present and Future, New York, by Aspen Institute For Humanistic Studies.

ج. نشریه‌ها

روزنامه آیندگان، 17 مهر 1350، شماره 1151.
روزنامه اطلاعات، 21 مهر 1350، شماره 13621.
روزنامه تاریخ شاهنشاهی ایران، شماره 235.
روزنامه جشن شاهنشاهی ایران، 6 مهر 1350، شماره 57.
روزنامه کیهان، 17و27 مهر 1350، شماره 8470 و 8479.
روزنامه ندای ایران نوین، 27 خرداد 1350، شماره 1608.
مجله بررسی­های تاریخی، شماره ویژه، مهرماه 1350.
مجله خواندنی­ها، 3 مهر 1350، سال سی‌ودوم، شماره 3.

د. سندهای بایگانی‌شده

مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ش بازیابی: 270، کد پرونده: 2-12081، 30/9/1348.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ش بازیابی: 2670، کد پرونده: 1- 21176، 8/8/1350.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ش بازیابی: 271، کد پرونده: 3-12081، 4/5/1349.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ش بازیابی: 274، کد پرونده: 6-12081، 20/2/1350.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ش بازیابی: 274، کد پرونده: 6-12081.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ش بازیابی: 285، کد پرونده: 17-12081.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ش بازیابی: 4819، کد پرونده: 1- 4819، 23/6/1350.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ش بازیابی: 271، کد پرونده: 3-12081.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ش بازیابی: 274، کد پرونده: 6-12081، 16/3/1350.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ش بازیابی: 274، کد پرونده: 6-12081، 1/3/1350.
مرکز اسناد مؤسسه تاریخ معاصر ایران، 4-19-121ش، 19/10/1340.
مرکز اسناد ملی، برگزاری جشن­های شاهنشاهی در فارس، ش بازیابی: 20042/1/12، ش دستیابی: مرکز اسناد تهران 18224/293، س 1350، 168 برگ.

ه‍ . مقاله‌ها

دادگر، حسن (1382)، «فساد مالی در تاریخ معاصر ایران»، ماهنامه اندیشه و تاریخ سیاسی ایران معاصر (زمانه)، سال دوم، شماره 9.
درکتانیان، غلام­رضا (1387)، «روایت روحانی مبارز دزفولی، عبدالحسین سبحانی»، فصلنامه مطالعات تاریخی، سال ششم، شماره 23.
شیرودی، مرتضی (1384)، «انقلاب اسلامی و جنبش دانشجویی»، مجله معرفت، سال چهاردهم، شماره 11.
فوزی، یحیی (1379)، «رهبران مذهبی و مدرنیزاسیون در ایران در دوره پهلوی دوم»، فصلنامه متین، سال دوم، شماره 9.
www.wandea.org, Hamid Algar, "A Brief Biography of Imam Khomeini".
www.thetrumpet.com, Brad Macdonald, (2011), "The History Iran Forgot".