دورنمایی از وقایع قرن نهم هجری از دیدگاه دولتشاه سمرقندی در کتاب «تذکرةالشعراء» با تأکید بر نقش علما

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای دانشگاه آزاد شبستر

2 دانشگاه آزاد شبستر

3 دانشیار دانشگاه تبریز

4 استادیار دانشگاه آزاد شبستر

چکیده

دولتشاه سمرقندی، از جمله تذکره‌نویسان قرن نهم هجری است که در کتاب مهم خود، تذکرة‌الشعراء، گزیده‌ای از احوال و آثار علما و شعرای دوره اسلامی، به‌خصوص قرن 8 و 9 هجری را تدوین کرده و در امتداد آن، نظرات قابل توجهی در باره وقایع اجتماعی، فرهنگی و سیاسی دوره مورد بحث در اختیار قرار داده است. پرسش پیشِ ‌رو، این است که سیر حوادث در تذکرةالشعراء چگونه در ذهن مؤلف پردازش شده است و علما چه جایگاهی در آن دارند؟
یافته‌های تحقیق، حاکی از آن است که دولتشاه به این دلیل که اهل قلم، اهل دولت و اهل دل بوده است، نسبت به کمبودهای این عرصه‌ها شناخت کامل داشته و گاهی با اغماض و گاهی با شهامت، به آنها پرداخته و در مورد علما به همین شیوه مسائلی را مطرح می‌کند که در شناخت دوره، راهگشاست. دولتشاه، شخصیتی اعتدالی و مردمی بود و در خود، آن وارستگی را می‏دید که علمای عصر خویش را به نصیحت درباریان جهت رسیدگی به حال رعیت ترغیب کند.
روش تحقیق در این مقاله، تاریخی ـ تحلیلی است و در کنار آن، از الگوی هرمنوتیک قصدگرا استفاده خواهد شد. این روش، از این جهت برگزیده شده که ضمن لحاظ اصل متن و زمینه شکل‏گیری آن، به قصد و هدف مؤلف نیز توجه گردد.

کلیدواژه‌ها


1. ‏‫ابن‌الکربلایی، حافظ حسین (1349)، روضات الجنات و جنات الجنان، تصحیح جعفر سلطان القرائی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
2. ‏‫ابن‌بطوطه (1359)، سفرنامه، ترجمه‌ محمدعلی موحد، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
3. ‏‫احرار، عبیدالله (1394)، رسائل خواجه احرار (فقرات، والدیه، حورائیه)، تصحیح عارف نوشاهی، هرات: انتشارات احراری.
4. ‏‫براون، ادوارد (1367)، تاریخ ادبیات ایران از فردوسى تا سعدى‏، ترجمه‌ فتح‌الله مجتبایی و غلامحسین صدری افشار، ج۴، تهران: مروارید.
5. ‏‫بیدکی، هادی (1394)، «بررسی انتقادی تصحیح تازه تذکرة الشعرای دولتشاه سمرقندی»، گزارش میراث، شماره 68 و 69.
6. ‏‫جامی، عبدالرحمن (1341)، دیوان کامل جامی، هاشم رضی، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات.
7. ‏‫دین‌پرست، ولی (1393)، «سنّت سیاست‌نامه‌نویسی در سده نهم هجری؛ اندیشه‌های سیاسی ابراهیم‌بن‌محمد در خصوص امام یا سلطان در آداب الخلافة و اسباب الحصافة»، مطالعات تاریخ اسلام، ج6، شماره 22.
8. ‏‫رضازاده، ابراهیم (1344)، بررسی انتقادی تذکره‌های دولتشاه، میخانه و تحفه سامی (پایان‌نامه کارشناسی رشته زبان و ادبیات فارسی)، مشهد: دانشکده دانشگاه مشهد، دانشکده ادبیات.
9. ‏‫رضایی، نرگس (1386)، «تصحیحی جدید از تذکرة الشعرای دولتشاه سمرقندی»، کتاب ماه ادبیات، شماره 4.
10. ‏‫رو، ژان پل (1393)، ایران و ایرانیان؛ تاریخ ایران از آغاز تا امروز، ترجمه‌ محمود بهفروزی. تهران: جامی.
11. ‏‫ریپکا، یان (1381)، تاریخ ادبیات ایران از دوران باستان تا قاجاریه، ترجمه‌ عیسی شهابی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
12. ‏‫زرین‌کوب، عبدالحسین (1378)، ارزش میراث صوفیه، تهران: امیرکبیر.
13. ‏‫سمرقندی، دولتشاه‌بن‌علاءالدوله (1338)، تذکرة الشعراء، محمد رمضانی، تهران: چاپخانه خاور.
14. ‏‫سمرقندی، محمد‌بن‌عبدالجلیل؛ و سمرقندی، ابوطاهر خواجه (1367)، قندیه و سمریه، ایرج افشار، تهران: مؤسسه فرهنگی جهانگیری.
15. ‏‫صفا، ذبیح‌الله (1378)، تاریخ ادبیات در ایران. ج۸، تهران: انتشارات فردوس.
16. ‏‫علی‌شیر نوایی، میرنظام‌الدین (1323)، مجالس النفائس؛ در تذکره شعراء قرن نهم هجری، علی‌اصغر حکمت، تهران: چاپخانه بانک ملی ایران.
17. ‏‫فراهانی منفرد، مهدی (1381)، پیوند سیاست و فرهنگ در عصر زوال تیموریان و ظهور صفویان، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی دانشگاه تهران.
18. ‏‫قدیانی، عباس (1392)، نگاهی کوتاه به قیام‌های سیاسی و مذهبی در ایران (از عباسیان تا انقلاب اسلامی)، تهران: انتشارات یادداشت.
19. ‏‫کوربن، هانری (1370)، تاریخ فلسفه اسلامی، از مرگ ابن‌رشد تا زمان حاضر، ترجمه‌ جواد طباطبایی، تهران: انتشارات کویر.
20. ‏‫محمودپناهی، محمدرضا (1394)، «بررسی روش‌شناسی هرمنوتیک قصدگرای اسکینر»، سیاست پژوهی، جلد دوره دوم، شماره 3.
21. ‏‫مداح حسینی، حسن، نقد و بررسی چهار تذکره معروف فارسی (پایان‌نامه کارشناسی رشته زبان و ادبیات فارسی)، مشهد: دانشکده دانشگاه مشهد، دانشکده دکتر علی شریعتی.
22. ‏‫مرتضوی، منوچهر (1358)، مسائل عصر ایلخانی، ج۲، تهران: مؤسسه انتشارات آگاه.
23. ‏‫مصطفى‌بن‌عبدالله چلپى، حاجی خلیفه (1376)‏، ترجمه تقویم التواریخ، میرهاشم محدث، ترجمه‌ ناشناس، تهران: احیاء کتاب.
24. ‏‫معصوم علیشاه، محمد معصوم‌بن‌زین العابدین (1382)، طرائق الحقایق، تصحیح محمدجعفر محجوب، تهران: سنائی.
25. ‏‫نعمتی لیمایی، امیر (1385)، تاریخ آموزش و پرورش در روزگار فرمانروایی مغولان و تیموریان با نگاهی به پیشینه فرهنگی ایران، سبزوار: امید مهر.
26. ‏‫یزدی، شرف‌الدین علی (1387)، ظفرنامه، ویراسته‌ سعید میرمحمد صادق و عبدالحسین نوایی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.