روش‌شناسی تاریخ‌نگاری ابن‌الکردبوس التُوزَری در َالاکتِفاء فِی اَخبار الخُلَفاء

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسندگان

1 استادیار تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه زنجان

2 استادیار تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

3 دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه زنجان

چکیده

هدف اصلی این نوشتار، بررسی روش‌شناسی تاریخ‌نگاری توزری در کتاب اَلاکتفاء فی اَخبار الخُلفاء است. این روش‌شناسی، ما را با یکی از الگوه‌های تاریخ‌نگاری، یعنی خلفانگاری آشنا می‌سازد که تألیف اخبار تاریخی در آن، آمیخته‌ای از شیوه‌های سالشمار و موضوعی است.
یافته‌های پژوهش که شیوه توصیفی ـ تحلیلی انجام شده، نشان می‌دهد با وجود نگارش اَلاکتفاء فی اَخبار الخُلفاء در سده ششم، این کتاب دربردارنده اخبار بسیار و روایاتی مهم و نادر در باره حاجبان، کاتبان، خلفا و نیز تسلط مسیحیان بر شهرهای شمالی اندلس است که در دیگر منابع، کمتر سخنی در آن باره دیده می‌شود. این کتاب به لحاظ شکل‌شناسی، در شمار تاریخ‌نگاری عمومی است که با محوریت خلفا به نگارش در آمده و شیوه تألیف اخبار تاریخی آن، آمیخته‌ای است از شیوه‌های سالشماری، موضوعی و شرح‌حال‌نگاری که با اسلوبی ساده و روان نوشته شده و داوری در آن دیده نمی‌شود.

کلیدواژه‌ها


ابن‌الابار، ابوعبدالله محمد‌بن‌عبدالله‌بن‌ابی‌بکر القضاعی البلنسی (1995م)، التکملة لکتاب الصلة، تحقیق عبدالسلام الهراس، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
ابن‌الکردبوس التوزری، ابومروان عبدالملک‌بن‌ابی‌القاسم‌بن‌محمد (2008م)، الاکتفاء فی اخبار الخلفاء، تحقیق صالح‌بن‌عبدالله الغامدی، طبعة الأولی، مدینة: عماده البحث العلمی.
ـــــ (2009م)، الاکتفاء فی اخبار الخلفاء، دراسة عبدالقادر بوبایه، لبنان: دار الکتب العلمیة.
ابن‌حجر عسقلانی، احمد‌بن‌علی (1415ق)، الاصابة فی معرفة الصحابة، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌حزم، ابومحمد علی‌بن‌احمد‌بن‌حزم الاندلسی (1403ق/1983م)، جمرة انساب العرب، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌خلدون (1375)، مقدمه ابن‌خلدون، ترجمه محمدپروین گنابادی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هشتم.
ابن‌شباط التوزری، محمد‌بن‌علی‌بن‌عمر (1971م)، تاریخ الاندلس لابن‌الکردبوس، تحقیق احمد مختار العبادی، مدرید: معهد الدراسات الاسلامیة.
ـــــ (1971م)، صلة السمط و سمة المرط، تحقیق احمد العبادی، مدرید: معهد الدراسات الاسلامیة.
ابن‌عساکر، ابوالقاسم علی‌بن‌الحسن‌بن‌هبة‌الله (1995م)، تاریخ مدینة دمشق، تحقیق عمرو‌بن‌غرامة العمروی، بیروت: دار الفکر للطباعة.
ابن‌کثیر، ابوالفداء اسماعیل‌بن‌عمر القرشی (1986م)، البدایة و النهایة، بیروت: دار الفکر.
انورالرفاعی، محمد (1393)، تشکیلات اسلامی، ترجمه سید جمال موسوی، مشهد: به‌نشر (انتشارات آستان قدس رضوی).
بروکلمان، کارل (بی‌تا)، تاریخ الادب العربی، طبعة الثانیه، ترجمه السید یعقوب بکر، قاهره: دار المعارف.
التجانی ابومحمد عبدالله‌بن‌محمد‌بن‌احمد (1981م)، رحلة التجانی، تحقیق حسن حسنی عبدالوهاب، طبعة الأولی، تونس: الدار العربیة للکتاب.
ثعالبی، عبدالملک‌بن‌محمد (1420ق)، یتیمة الدهر فی محاسن اهل العصر، بیروت: چاپ مفید محمد قمیحه.
الجابی، بسام عبدالوهاب (1987م)، معجم الاعلام، قبرس، لیماسول: الجفان و الجابی.
حاج منوچهری، فرامرز (1367)، «اسرائیلیات»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج8، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
حمادی، ایمان محمود و علاء حامد جاسم حمادی (1440ق)، «ابن‌الکردبوس (نهایة القرن السادس أو بدایة السابع الهجریین) منهجه و موارده فی کتابه الاکتفاء فی اخبار الخلفاء»، مجلة الآداب، العدد 127 (کانون الأوّل).
خدایار، غلام‌حسین (1386)، «فرزدق»، دائرة المعارف تشیع، جلد دوازدهم، تهران: نشر شهید سعید محبی.
خطیب بغدادی، ابوبکر احمد‌بن‌علی‌بن‌ثابت (2002م)، تاریخ بغداد، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت: دار الغرب الاسلامی.
ذهبی، ابوعبدالله محمد‌بن‌احمد‌بن‌عثمان (1985م)، سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب الارناووط، بیروت: مؤسسة الرسالة.
رابینسن، چیس‌اف (1389)، تاریخ‌نگاری اسلامی، ترجمه مصطفی سبحانی، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام.
روغنی، شهره (1396)، تاریخ اندلس از آغاز تا عصر الملوک الطوایف، تهران: سمت.
زرکلی، خیرالدین (1989م)، الاعلام، بیروت: دار العلم للملایین.
سواژه، ژان (1366)، مدخل تاریخ شرق اسلامی، ترجمه نوش‌آفرین انصاری، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
صالح، صبحی (بی‌تا)، نهج البلاغه (نسخه مصحح)، قم: مؤسسة دار الهجرة.
الصدیق‌بن‌العربی (1994م)، فهرست مخطوطات خزانة ابن‌یوسف بمراکش، طبعة الأولی، بیروت: دار الغرب الاسلامی.
طبری، محمد‌بن‌جریر (1967م)، تاریخ الرسل و الملوک، بیروت: دار التراث.
عبدالوهاب، حسن حسنی (1373ق)، خلاصة التاریخ التونسی، طبعة الثالثة، تونس: دار الکتب العربیة.
کاهن، کلود (1370)، درآمدی بر تاریخ اسلام و قرون ‌وسطی، ترجمه اسدالله علوی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
محفوظ، محمد (1994م)، تراجم المؤلفین التونسیین، بیروت: دار الغرب الاسلامی.
مراکشی، محمد‌بن‌محمد‌بن‌عبدالملک الانصاری المراکشی (2012م)، الذیل و التکملة، حققه و علق علیه احسان عباس، محمد‌بن‌شریفه و بشار عواد معروف، تونس: دار الغرب الاسلامی.
مسعودی، ابوالحسن علی‌بن‌حسین (1409ق)، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق اسعد داغر، قم: دار الهجرة.
میثمی، جولی اسکات (1391)، تاریخ‌نگاری فارسی سامانیان، غزنویان، سلجوقیان، ترجمه محمد دهقانی، تهران: نشر نی.
ناجی، محمدرضا و دیگران (1393)، «تاریخ/ تاریخ‌نگاری اسلامی»، دانشنامه جهان اسلام، ج6، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران: نشر کتاب مرجع.
ناجی، محمدرضا (1367)، «توزر»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
هدایت‌پناه، محمدرضا (1390)، «شیعه؛ بنیانگذار دانش صحابه‌نگاری»، فصل‌نامه تاریخ اسلام، شماره چهارم.
یاقوت حموی، ابوعبدالله یاقوت‌بن‌عبدالله الرومی (1995م)، معجم البلدان، بیروت: دار صادر.
ـــــ  (1993م)، معجم الأدباء إرشاد الأریب إلی معرفة الأدیب، تحقیق احسان عباس، بیروت: دار الغرب الاسلامی.