عمربن‌اذینه و گونه‌شناسی روایات او در غیر از کتاب سُلیم

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسنده

دانشجوی دکتری رشته تاریخ تمدن اسلامی، مجتمع تاریخ، سیره و تمدن اسلامی وابسته به جامعة المصطفی العالمیه

چکیده

کتاب سلیم، قدیمی‌ترین کتاب تاریخی ـ کلامی شیعه از قرن اوّل و دوم هجری در مورد فضایل و جایگاه اهل‌بیتD و عاقبت دشمنان و مخالفان آنان است که به دلیل اهمیت تاریخی و مباحث کلامی آن، سُلیم، کتاب سلیم و ابان‌بن‌ابی‌عیاش، راوی کتاب، بارها مورد نقد و بررسی موافقان و مخالفان قرار گرفته است؛ اما راوی اصلی که کتاب از طریق او برای راویان بعدی انتشار یافته، یعنی عمربن‌اذینه، از شیعیانِ مورد اعتماد ابان و از اصحاب امام صادقA و امام کاظمA است که تا کنون هیچ تحقیق مستقلی از موافق یا مخالف در باره وی دیده نشده است.
حال، این سؤال مطرح است که عمربن‌اذینه کیست؟ و دارای چه گرایش فکری و کلامی بوده است؟ پژوهش حاضر، با روش توصیفی ـ تحلیلی، برای بررسی شخصیت عمربن‌اذینه از طریق اطلاعات تاریخی در مورد وی و جمع‌آوری و دسته‌بندی روایات او از منابع دیگر حدیثی، رجالی و تاریخی شیعه، سامان یافته است. هدف از جمع‌آوری اطلاعات تاریخی و دسته‌بندی روایات عمربن‌اذینه، دست یافتن به نگرش فکری، کلامی و در نهایت، مقایسه ایشان با راوی کتاب سلیم است که آیا عمربن‌اذینه در منابع رجالی و تاریخی شیعه می‌تواند همان عمربن‌اذینه راوی کتاب سلیم باشد یا خیر؟
یافته‌های تحقیق، حاکی از آن است که عمربن‌اذینه بیشتر نگرش فقهی و البته کلامی اعتدالی داشته است؛ نه آن گرایش کلامی حدّ اکثری که در کتاب سلیم دیده می‌شود و این امر، نشان‌دهنده دو شخصیت متفاوت از راوی کتاب و شخص به‌دست‌آمده در این پژوهش است.

کلیدواژه‌ها


ابن‌بابویه، على‌بن‌حسین (1404ق)‏، الإمامة و التبصرة من الحیرة، چ1، قم: مدرسة الإمام المهدىA.
ابن‌بابویه، محمد‌بن‌علی (1362ش)، الخصال، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، علی اکبر، چ1، قم: جامعه مدرسین.
ـــــ (1413ق)، من لا یحضره الفقیه‏،‏ محقق: على اکبرغفاری، چ2، قم: جامعه مدرسین.
ـــــ (1376ش)‏، الأمالی، چ6، تهران: کتابچى.
ـــــ (1398ق)‏، التوحید، محقق: هاشم‏ حسینی، چ1، قم: جامعه مدرسین.
ـــــ (1406ق)، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، چ2، قم: دار الشریف الرضی للنشر.
ـــــ (1385ش/1966م)‏، علل الشرائع‏، چ1، قم: کتاب‌فروشى داورى‏.
ـــــ (1378ق)،‏ عیون أخبار الرضاA، چ1، تهران: نشر جهان.
ـــــ (1395ق)‏، کمال الدین و تمام النعمة، محقق: على‌اکبر غفاری، چ2، تهران: اسلامیه.
ـــــ (1403ق)،‏ معانی الأخبار، محقق: على‌اکبر غفاری، چ1، قم: جامعه مدرسین.
ابن‌حبان (1428ق)، تقریب الثقات، چ1، بیروت: دار المعرفة.
ـــــ (1420ق)، کتاب الثقات، بیروت: دار الفکر.
ابن‌شاذان، محمد‌بن‌احمد (1407ق)، مائة منقبة من مناقب أمیر المؤمنین و الأئمةD، چ1، قم: مدرسه امام مهدی(عج).
ابن‌شهر آشوب، ابوجعفر محمد‌بن‌علی (1425ق)، معالم العلماء، چ1، قم: نشر الفقاهة.
ابن‌طاوس، علی‌بن‌موسی (1400ق)، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف،‏ ‏محقق: على عاشور، ‏چ1، قم: خیام.
ـــــ (1406ق)، فلاح السائل و نجاح المسائل،‏ چ1، قم: بوستان کتاب.
ابن‌عساکر (1416ق/1996م)، تاریخ دمشق، تحقیق: عمر‌بن‌غرامه، بیروت: دارالفکر، 1416ق/ 1996م.
ابن‌ماکولا، علی‌بن‌هبة‌الله‌بن‌ابی‌نصر (1411ق)، الإکمال فی رفع الارتیاب عن المؤتلف والمختلف فی الأسماء والکنی، چ1، بیروت: دار الکتب العلمیة.
احمد‌بن‌حسین (1363ش)، رجال ابن‌غضائری، تحقیق: محمدرضا حسینی، چ1، قم: دار الحدیث.
أحمد‌بن‌علی‌بن‌حجر، أبوالفضل العسقلانی الشافعی (1406ق/1986م)، لسان المیزان، تحقیق: دائرة المعرف النظامیة ـ الهند، چ3، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
اشعرى، احمد‌بن‌محمد‌بن‌عیسى (1408ق)،‏ النوادر، چ1، قم: مدرسة الإمام المهدی(عج).
أصبهانی، أبوالفرج (بی‌تا)، الاغانی، تحقیق: سمیر جابر، چ2، بیروت: دار الفکر.
بخاری، محمد‌بن‌ابراهیم‌بن‌اسماعیل ابوعبدالله (بی‌تا)، التاریخ الکبیر، تحقیق: سید هاشم الندوی، بی‌جا.
برقى، احمد‌بن‌محمد (1342ش)، رجال البرقی (الطبقات)، محقق: محمد‌بن‌حسن طوسی و حسن‏ مصطفوی، چ1، تهران: انتشارات دانشگاه تهران‏.
ـــــ (1371ش)، المحاسن‏، محقق: جلال‌الدین محدث ارموی‏، چ2، قم: دار الکتب الإسلامیة.
حسکانی، عبیدالله‌بن‌عبدالله (1411ق)، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل‏، محقق: محمدباقر محمودی، چ1، تهران: مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة.
حلی، حسن‌بن‌سلیمان‌بن‌محمد (1421ق)، مختصر البصائر، محقق: مشتاق مظفر، چ1، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
حلی، حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر (1422ق)، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، تحقیق: شیخ جواد قیومی، چ2، قم: نشر الفقاهة، ربیع الأول.
حلی، حسن‌بن‌علیّ‌بن‌داود (1342ش)، الرجال لابن‌داود، محقق: محمدصادق‏ بحر العلوم، چ1، تهران: دانشگاه تهران.
الدار القطنی، علی‌بن‌عمر‌بن‌أحمد‌بن‌مهدی (بی‌تا)، المؤتلف والمختلف، ج2، بی‌جا.
ـــــ (1405ق/1985م)، العلل الواردة فی الأحادیث النبویة، تحقیق: د. محفوظ الرحمن زین‌الله السلفی، چ1، ریاض: دار طیبة.
راوندی، سعید‌بن‌هبة‌الله (1409ق)، الخرائج و الجرائح‏، چ1، قم: مؤسسه امام مهدى(عج).
سلیم‌بن‌قیس هلالی (1405ق)، کتاب سلیم، محمد انصاری خوینی، چ1، قم: الهادی.
صفار، محمد‌بن‌حسن (1404ق)‏، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّدn، محقق: محسن کوچه‌باغی‏، چ2، قم: مکتبة آیة‌الله المرعشی النجفی.
طبرسی، حسن‌بن‌فضل (1370ش)، مکارم الأخلاق‏، چ4، قم: شریف رضى‏.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1390ق)، إعلام الورى بأعلام الهدى، چ3، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
طبرسى، على‌بن‌حسن (1385ق/1965م/1344ش)، مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، چ2، نجف: المکتبة الحیدریة.
طبری آملی صغیر، محمد‌بن‌جریر‌بن‌رستم (1413ق)‏، دلائل الإمامة، آملى، چ1، قم: بعثت.
الطبری، محمد‌بن‌جریر (1407ق)، تاریخ طبری (تاریخ الأمم والملوک)، چ1، بیروت: دار الکتب العلمیة.
طوسی، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن (1417ق)، الفهرست، تحقیق: شیخ جواد قیومی، چ1، قم: نشر الفقاهه.
ـــــ (1420ق)، رجال الطوسی، چ2، قم: مؤسسه نشر اسلامی، جامعه مدرسین.
ـــــ (1390ق)‏، الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، محقق: حسن موسوى‏، چ1، تهران: دار الکتب الإسلامیة‏.
ـــــ (1411ق)‏، الغیبة للحجة، محقق: عبادالله تهرانی و على‌احمد ناصح، چ1، قم: دار المعارف الإسلامیة.
ـــــ (1407ق)‏، تهذیب الأحکام، محقق: حسن موسوى‏، چ4، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
العجلی الکوفی، أحمد‌بن‌عبدالله‌بن‌صالح أبوالحسن (1405ق/1985م)، معرفة الثقات، تحقیق: عبدالعلیم عبدالعظیم البستوی، چ1، مدینة منورة: مکتبة الدار.
عده‌ای از علماء (1423ق/1381ش)، الاصول ستة عشر، تحقیق: ضیاءالدین محمودی و نعمت‌الله جلیلی و غلامعلی مهدی، چ1، قم: مؤسسة دارالحدیث الثقافیة.
عسقلانی، ابن‌حجر (1406ق)، تقریب التهذیب، نسخة: محمد عوَّامة، چ1، سوریه: دار الرشید ـ حلب.
ـــــ (1415ق)، تهذیب التهذیب، چ1، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ـــــ (بی‌تا)، تقریب التهذیب، تحقیق: ایمن عرفه، مصر: المکتبة التوفقیة.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف (1411ق)‏، رجال العلامة الحلی‏، چ2، نجف اشرف: دار الذخائر.
عیاشى، محمد‌بن‌مسعود (1380ق)، تفسیر العیّاشی‏، محقق: هاشم‏ رسولی محلاتی، چ1، تهران: المطبعة العلمیة.
قبسی، ابن‌ناصرالدین شمس‌الدین محمد‌بن‌عبدالله‌بن‌محمد دمشقی (1993م)، توضیح المشتبه فی ضبط أسماء الرواة وأنسابهم وألقابهم وکناهم، تحقیق: محمد نعیم العرقسوسی، چ1، بیروت: مؤسسة الرسالة.
قمى، على‌بن‌ابراهیم (1404ق)‏، تفسیر القمی‏، محقق: طیّب موسوی جزائری،‏ چ3، قم: دار الکتاب.
قهپائی، عنایت‌الله‌بن‌علی (1364ش)، مجمع الرجال، چ2، قم: اسماعیلیان.
کرکی، علی‌بن‌حسن (1413ق)، خلاصة الایجاز فی المتعة، چ1، قم: کنگره شیخ مفید.
کشی، محمد‌بن‌عمر (1409ق)، رجال الکشی (إختیار معرفة الرجال)، چ1، مشهد: دانشگاه مشهد.
کلینى، محمد‌بن‌یعقوب‌بن‌اسحاق (1407ق)‏، الکافی، چ4، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کوفى اهوازى، حسین‌بن‌سعید (1402ق)، الزهد، محقق: غلامرضا عرفانیان، چ2، قم: المطبعة العلمیة.
محمد مهدی (1409ق)، الجامع لروات واصحاب الامام الرضاA، چ7، قم: المؤتمر العالمی للامام الرضاA، 11ذی القعدة الحرام.
محمد‌بن‌مکی/ شهید اول (1407ق)، الأربعون حدیثا، چ1، قم: مدرسه امام مهدى(عج).
مزی، یوسف‌بن‌الزکی عبدالرحمن ابوالحجاج (1400ق/1980م)، تهذیب الکمال، تحقیق: بشار عواد معروف، چ1، بیروت: مؤسسة الرسالة.
مفید، محمد‌بن‌محمد [منسوب؟] (1413ق)، الإختصاص‏، محقق: على‌اکبر غفاری و محمود محرمی، چ1، قم: المؤتمر العالمى لألفیة الشیخ المفید.
ـــــ (1413ق)، الإرشاد، چ1، قم: کنگره شیخ مفید.
ـــــ (1405ق/1985م)، الفصول المختارة، چ4، بیروت: دارالاضواء.
نجاشی، احمد‌بن‌علی (1365ش)، رجال‏النجاشی، چ6، قم: مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.