تبیین تاریخی- فقهی «مشروعیتِ تصدیِ مشاغلِ سیاسی توسطِ زنان»

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 گروه عمومی، مجتمع آموزش عالی خواهران، نمایندگی خراسان، جامعه المصطفی العالمیه، مشهد، ایران.

2 گروه معارف اسلامی و حقوق؛ مدرسه علوم انسانی، حکمت و تاریخ؛ جامعه المصطفی، مشهد؛ ایران.

10.22034/skh.2023.14644.1357

چکیده

بررسی امکان عهده‌دار شدن منصبی از مناصب حکومتی در قالب یک تصمیم‌گیرنده و یک مدیر زن و امکان تضاد این مسئولیت با وظایف و تکالیف شرعی بانوان، یکی از مسائل مورد توجه در حوزه‌های پژوهشی زنان است. در این پژوهش تاریخی- فقهی می‌کوشیم به بررسی مؤیداتِ مشروعیتِ مناصبِ سیاسیِ زنان در تاریخ اسلام و «فقه معاصر امامیه» بپردازیم. به این منظور، شاهد مثال‌های تاریخی حق مشارکت سیاسی زنان، از قرآن و سنت معصومین استخراج و مورد بررسی قرار گرفته است و سپس مؤیدات فقهی شیعه امامیه برای تبیین امکان حق مشارکت سیاسی زنان در مشاغل مهم سیاسی به یاری گرفته شده است. داده‌های این پژوهش از بین اسناد و مدارک تاریخی و آیات و روایات، به دست آمده است. یافته‌های پژوهش حاکی از امکان دستیابی به مناصب عالی سیاسی جامعه هم‌چون وزارت یا ریاست جمهوری توسط زنان است و تنها مانع تحقق این امر تاکنون، «عدم مقبولیت» آن و نه «عدم مشروعیت» آن است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Historical-jurisprudential explanation "The Legitimacy of Holding Political Jobs by Women"

نویسندگان [English]

  • Fatemeh Sadat Alavi Aliabadi 1
  • fatemeh karachian sani 2
1 General Department, Sisteran Higher Education Complex, Khorasan Representative Office, Al-Mustafa International University، Mashhad, Iran
2 Department of Islamic Education and Law; School of Humanities, Wisdom and History; Jamiat al-Mustafi, Mashhad; Iran.
چکیده [English]

        Investigating the possibility of women assuming governmental and managerial positions and the possibility of this responsibility conflicting with their Shariah duties and tasks is one of the issues of interest in women's research fields. In this historical-jurisprudential research, we try to examine the evidence of the legitimacy of women's political positions in the history of Islam and "contemporary Imamiya jurisprudence". With this aim, the historical examples of women's right to political participation have been extracted from the Qur'an and the Sunnah of the Innocents, and then the jurisprudence of Shia Imamia has been used to explain the possibility of women's right to political participation in important political jobs. The data of this research was obtained from historical documents and verses and traditions. The findings of the research show that it is possible for women to attain high political positions in the society, such as the ministry or the presidency, and the only obstacle to achieving this so far is its "unacceptability" and not its "illegitimacy".

کلیدواژه‌ها [English]

  • political positions of women
  • history of Islam
  • contemporary jurisprudence of Imamia
  • legitimacy of political positions

Creative Commons License

This article is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 4.0 http://creativecommons.org/licenses/by/4.0

  1. قرآن کریم

    نهج‌البلاغه (ترجمه: فیض‌الاسلام)

    1. ابن‌اثیر، عزالدین ابوالحسن علی (1409)، اسدالغابه فی معرفه‌الصحابه، ج 1 و ج 5 و ج 6، بیروت: دارالفکر.
    2. ابن‌اثیر، عزالدین ابوالحسن علی (1965)، الکامل فی التاریخ، ج 3، بیروت: دار صادر.
    3. ابن‌اعثم، احمد (1393)، الفتوح، ج 2، حیدرآباد.
    4. ابن‌بابویه، محمد‌بن‌علی (1362)، الخصال، ج 2، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    5. ابن‌حزم ( 1403)، جمهره انساب العرب، تحقیق لجنه من العلماء، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    6. ابن‌زهره، حمزه‌بن‌علی (1417)، غنیه النزوع، قم: مؤسسه الامام الصادقg.
    7. ابن‌سعد، محمد‌بن‌سعد (1410)، الطبقات الکبری، ج 1 و ج 2 و ج 8، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه، چاپ اول.
    8. ابن‌شهر آشوب، محمد بن علی (1380)، معالم العلماء، نجف: المطبعه الحیدریه.
    9. ابن‌طاووس، علی‌بن‌موسی (1367)، اقبال الاعمال (چاپ قدیم)، ج1، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    10. ابن‌طیفور (بی‌تا)، بلاغات النساء، قم: مکتبه بصیرتی.
    11. ابن‌عبد ربه، احمد بن محمد(1987)، العقدالفرید، ج 1، تحقیق: دکتر مفید محمد قمیحه، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    12. ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله (1992)، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، ج2 و ج 4، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دارالجیل.
    13. ابن‌عساکر، علی بن الحسن بن هبة الله (1415)، تاریخ مدینة دمشق، ج 22، به کوشش علی شیری، بیروت، دار الفکر.
    14. ابن‌فرّاء، ابی یعلی محمد بن الحسین (1427)، الأحکام‌السلطانیه، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    15. ابن‌هشام، عبدالملک (بی‌تا)، السیره النبویه (لابن هشام)، ج 1 و ج 2، بیروت: دارالمعرفه.
    16. امینی، عبدالحسین( 1416)، الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه.
    17. انصاری، مرتضی(1415)، القضاء و الشهادات، قم: المؤتمر العالمی.
    18. آیت‌اللهی، زهرا (1380)، زن، دین، سیاست، تهران: سفیر صبح.
    19. بخاری، أبوعبد الله محمد‌بن إسماعیل (1422)، صحیح بخاری، ج 17، بی­جا: دارطوق النجاه.
    20. بروجردی، آقا حسین (1386)، جامع أحادیث الشیعة، تهران: انتشارات فرهنگ سبز.
    21. بلاذری، احمد‌بن یحیی (1397)، انساب‌الاشراف، ج 2، تحقیق: محمد باقر محمودی، بیروت.
    22. بیهقی، أحمد بن الحسین(1414)، سنن البیهقی الکبرى، ج3، مکه: مکتبة دار الباز.
    23. پورعلی، عطیه (1398)، مبانی فقهی حقوقی مشارکت‌های سیاسی اجتماعی زنان، تهران: خرسندی.
    24. پیروز، علی آقا (1396)، بررسی فقهی مدیریت زنان در مناصب سیاسی، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    25. ترمذی، محمد‌بن عیسى (بی­تا)، سنن‌الترمذی، ج4، بیروت: دار إحیاء‌التراث‌العربی.
    26. ثعالبی، عبدالملک‌بن محمد (بی تا)، الإعجاز و الإیجاز، بیروت: دار صعب.
    27. جاحظ، عمروبن بحر( 1969)، المحاسن ‌و الاضداد، بیروت: چاپ فوزی خلیل عطوی.
    28. جوادی آملی، عبدالله (1386)، زن در آینه جلال و جمال، قم: اسرا، چاپ شانزدهم.
    29. حر عاملی، محمد حسین (1416)، تفصیل وسائل الشیعه، ج 20 و ج 27، قم: مؤسسه آل‌البیت،
    30. حرانی، أبو محمد الحسن بن على (1404)، تحف العقول، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ دوم.
    31. حسینی، موسی (1380)، «دیدگاه قرآن درباره مشارکت سیاسی زنان»، پژوهشهای قرآنی، شماره 25 و 26، صص 170- 183 .
    32. حسینی، السید میر عبد الفتاح (1417)، العناوین الفقهیة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین، چاپ دوم
    33. حکیمی، محمد (1385)، دفاع از حقوق زن، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ پنجم.
    34. حلبی، علی‌بن ابراهیم ( بی تا)، السیره الحلبیه، ج 1، بیروت: دارالمعرفه.
    35. خمینی، روح الله (1389)، صحیفه نور، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى( س)، چاپ پنجم.
    36. خوانساری، احمد(1355)، جامع المدارک، تهران، مکتبه الصدوق.
    37. خوئی، ابوالقاسم، (1421)، الموسوعه الامام الخوئی، ج 20، قم: مؤسسة احیا آثار الامام الخوئی.
    38. دفتری، فرهاد (1388)، اسماعیلیه و ایران: مجموعه مقالات، ترجمه: فریدون بدره ای، تهران: فرزان روز.
    39. ذهبی، محمد بن احمد ( 1993)، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج1، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دارالکتب العربی، ط الثانیه.
    40. رئوف، هبه (1377)، مشارکت سیاسی زن، ترجمۀ محسن آرمین، تهران: قطره.
    41. سبحانی، جعفر (1384)، نقش زمان و مکان در استنباط، مجله فقه اهل بیت، شماره 43.
    42. سمرقندی، أبو اللیث نصر بن محمد بن أحمد بن إبراهیم(بی­تا)، تفسیر السمرقندی بحر العلوم، بی­جا: بی­نا.
    43. شاربی، سید قطب (1412)، فی ظلال القرآن، بیروت، قاهره: دار الشروق، چاپ هفدهم.
    44. شمس‌الدّین، محمد مهدی( ١٩٩٦م)، مسائل حرجة فی فقه المرأة، ج3، بیـروت: موسسۀ الدّولیة للدراسات و النشر.
    45. شوکانی، محمد بن علی (1414)، فتح القدیر، بیروت: دار ابن کثیر، دار الکلم الطیب.
    46. شهید اول، محمد بن مکی(بی­تا)، قواعد و فوائد، قم: مکتبة المفید.
    47. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، (1413)، مسالک‌الافهام، ج 8، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
    48. شیخ انصاری، مرتضی(1419)، فرائد الاصول، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
    49. شیخ صدوق، محمد بن علی (1363)، من لایحضره الفقیه، ج3، قم: جامعه المدرسین.
    50. شیخ طوسی، محمد بن حسن (1411)، الغیبه، قم: دارالمعارف الاسلامیه.
    51. شیخ طوسی، محمد بن حسن (بی­تا)، خلاف، قم: جامعه المدرسین.
    52. شیخ طوسی، محمد‌بن‌حسن، (1387)، مبسوط، ج4، تهران: مکتبه المرتضویه.
    53. صافی، لطف‌الله (1380)، منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر، ج3، قم: مکتب آیت‌الله لطف‌الله الصافی الگلپایگانی.
    54. صالحی نجف آبادی، نعمت الله (1384)، قضاوت زن در اسلام، تهران: امید فردا.
    55. صدر المتالهین، محمد (بی­تا)، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
    56. طباطبایی، سید محمد(بی­تا)، مناهل، قم:مؤسسه آل البیت.
    57. طباطبایی، علی(1404)، ریاض المسائل، قم، مؤسسه آل البیت.
    58. طبرسی، فضل بن حسن (بی تا)، إعلام الوری بأعلام الهدی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    59. طبرسی، فضل بن حسن(بی­تا)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة.
    60. الطبری، محمد‌بن‌جریر ( 1387)، تاریخ الامم و الملوک، ج2 و ج8، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالتراث.
    61. عترت‌دوست، محمد و وزیری فرد، سیدمحمد جواد (1392)، «بررسی ادله فقهی مخالفان ولایت سیاسی زنان در فقه شیعه»، فصلنامه پژوهش های فقه و حقوق اسلامی، شماره 33، صص 79-94 .
    62. عسقلانی، احمد بن علی (1415)، الاصابه فی تمییز الصحابه، ج8، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد المعوض، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    63. علامه حلی، حسن بن یوسف (بی­تا)، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد قسم الالهیات، بی­جا: بی­نا.
    64. علامه حلی، حسن بن یوسف، (1413)، قواعد الاحکام، ج 3، قم: جامعه المدرسین.
    65. علامه مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی(1403)، بحار الانوار، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی، چاپ دوم.
    66. علایی رحمانی، فاطمه (1383)، «میزان گستره مشارکت سیاسی زنان از منظر دین»، نشریه مجموعه مقالات دانشگاه علامه طباطبایی، شماره 185، صص 13- 38 .
    67. غزّالی، ابوحامد ( 1416)، التبر المسبوک فی نصیحه الملوک، بیروت: مؤسسه عز الدّین.
    68. فاضل هندی، محمد‌بن‌حسن (1416)، کشف اللثام، ج7، قم: جامعه‌المدرسین.
    69. فضل‌اللّه، سید محمد حسین (1418)، دنیا المرأة، بیروت: دار الملاک.
    70. فهیم کرمانی، مرتضی (1374)، زن و پیام­آوری، بی­جا: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    71. فیاض، محمد اسحاق (1392)، جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام، ترجمه سرور دانش، کابل: راه فردا.
    72. فیض کاشانی، محمد‌بن شاه (1406)، وافی، ج 22 و ج 26، اصفهان: مکتبه الامام امیر المؤمنین ; .
    73. قرطبی، محمد بن أحمد(1384)، الجامع لاحکام القرآن، قاهره: دار الکتب المصریه، چاپ دوم.
    74. قمی، علی بن محمد (1379) جامع الخلاف والوفاق بین الامامیه، قم: زمینه سازان ظهور امام عصرQ .
    75. کاتوزیان، ناصر (1372)، حقوق مدنی خانواده، ج1، تهران: شرکت سهامی انتشار.
    76. کحاله، عمر رضا (بی‌تا)، اعلام النساء فی عالم العرب و الاسلام، ج 5، دمشق: مطبعه الهاشمیه، چاپ دوم.
    77. کلینی، محمد‌بن‌یعقوب (1407)، کافی، ج 5 و 2، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    78. کلینی، محمد‌بن‌یعقوب (1413)، اصول الکافی، ج 1 ، تحقیق محمد جواد الفقیه، بیروت: دار الاضواء.
    79. گلپایگانی، محمدرضا (1426)، القضا و الشهادات، قم: بی­نا.
    80. مامقانی، عبد‌الله (1352)، تنقیح المقال فی علم الرجال، تصحیح محمدصادق کتبی، ج 3، نجف: مطبعه المرتضویه.
    81. متقی، علی بن حسام الدین (1989)، کنزالعمال ‌فی ‌سنن‌ الاقوال ‌و الافعال‌، ج 9، بیروت: چاپ‌ بکری‌ حیانی ‌و صفوه‌سقا.
    82. مجلسی، محمد تقی (1406)، روضه المتقین، ج 8، ایران: بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور.
    83. محمدی گیلانی، محمد(1387)، شایستگی زنان برای عهده­دار شدن قضاوت، مجله فقه اهل بیت فارسی، شماره دهم. https://hawzah.net
    84. مرتضوی، سید ضیاء (1374)، محقق اردبیلی و قضاوت زن، همایش کنگره محقق اردبیلی، دوره اول.
    85. مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (بی­تا)، مجمع الفائده و البرهان، قم: جماعه المدرسین.
    86. منتظری، حسینعلی (1409)، دراسات فی ولایه الفقیه، قم: المرکز العالمی للدرسات الاسلامیه.
    87. موسوی بجنوردی، سیدمحمد (1381)، مجموعه مقالات فقهی، حقوقی و اجتماعی، تهران: معاونت پژوهشی انتشارات پژوهشکده امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی.
    88. موسوی گرگانی، سید محسن (1381)، پژوهشی در قضاوت زن، قم: نشریه فقه اهل بیت.
    89. موسوی، نصیبه، موسوی، سید علی (1399)، تأملی بر ادله لفظی مخالفان تصدی مناصب حکومتی توسط زنان، پژوهش های فقهی زنان و خانواده، سال دوم، شماره 3، 41-55.
    90. موسوی الخوئی أبو القاسم (بی­تا)، مبانی تکملة المنهاج، نجف الاشرف: مطبعة الآداب.
    91. مهریزی، مهدی (1393)، قرآن و مسئله زن، تهران: نشر علم.
    92. مؤسسه معارف اسلامی (1428)، معجم الاحادیث الامام المهدیf، ج 2، قم: مسجد مقدس جمکران، چاپ دوم.
    93. میدانی، احمد بن محمد (1987)، مجمع الامثال، بیروت: چاپ‌محمدابوالفضل‌ابراهیم‌.
    94. میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمد (1385)، رسائل المیرزا قمی، قم: بوستان کتاب.
    95. نظام‌الملک، حسن‌بن علی (1372)، سیرالملوک (سیاست‌نامه)، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
    96. واقدی، محمد بن عمر(1998)، کتاب المغازی، ج2، تحقیق: مارسدن جونس، بیروت: مؤسسه الاعلمی، ط الثانیه.
    97. الهی‌زاده، محمد حسین (1396)، تدبر در سیره حضرت زهراB ، مشهد: مؤسسه تدبر در قرآن و سیره.
    98. یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (بی تا)، تاریخ الیعقوبی، ج 2، بیروت: دار صادر.