بررسی تطبیقی رفتار خلفای عباسی با امام هادی(ع)

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسنده

مدرس دانشگاه و عضو گروه تاریخ پژوهشکده حج و زیارت.

چکیده

دوران حیات امام هادی(ع)، با اواخر عصر اوّل و اوایل عصر دوم عباسی که هریک ویژگی خاصی دارند، هم‎زمان بود. معتصم و واثق در عصر نخست، و متوکل، منتصر، مستعین و معتز در عصر دوم عباسی از خلفای معاصر آن حضرت بودند. سیاست‌های هریک از آنان، بنا به تناسب و اقتضائات زمان متغیر بود؛ البته همه آنان به حضرت به دیده دشمن می‌نگریستند و از جایگاه وی هراس داشتند. با توجه به شهادت امام در عصر معتز و سیاست سخت‌گیرانه متوکل در برابر آن امام، این پرسش به نظر می‌رسد که خلفای قبل از آن دو، در قبال امام چه رفتاری در پیش گرفته بودند؟ آیا رفتار آنان با یکدیگر تشابه و تفاوت‌هایی داشته است؟ علل تنوع برخورد، ناشی از چه بوده است؟
پژوهش حاضر، با روش توصیفی ـ تحلیلی و پس از بررسی تطبیقی، به این نتیجه دست یافت که تفاوت عمده‌ای میان سیاست‌های کلی عباسیان وجود نداشته است؛ اما متوکل و معتز، به دلایلی در برابر امام هادی(ع) سخت‌گیرانه‌تر عمل کردند و در نهایت، معتز به شهادت آن حضرت دست یازید.

کلیدواژه‌ها


ابن ابی‌یعلی، محمد، طبقات الحنابله، بیروت: دار المعرفة، [بی‌تا].
ابن خلدون، العبر، ترجمه عبدالحمید آیتی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دوم، 1383ش.
ابن صباغ مالکی، علی‌بن‌محمد، الفصول المهمة فی معرفة الائمة، تحقیق سامی الغریری، انتشارات دار الحدیث الثقافیة، طبعة الأولی، 1422ق.
ابن فتال نیشابوری، محمد، روضة الواعظین‌، تحقیق غلامحسین مجیدی و مجتبی فرجی، انتشارات دلیل ما، طبعة الأولی، 1381ش.
ابن ندیم، الفهرست، ترجمه و تحقیق محمدرضا تجدد، تهران: امیر کبیر، 1366ش.
ابن واضح یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمدابراهیم آیتی‌، انتشارات علمی و فرهنگی، یازدهم، 1389ش.
ابن‌اثیر، علی‌بن‌محمد جزری، الکامل فی التاریخ، به کوشش عبدالله قاضی، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1407ق.
ابن‌جوزى‏، شمس‌الدین، تذکرة الخواص‏، قم: منشورات الشریف الرضى‏، 1418ق‏.
ابن‌خلکان، احمدبن‌محمد، وفیات الاعیان وانباء ابناء الزمان، به کوشش احسان عباس، بیروت: دار صادر، [بی‌تا].
ابن‌شهرآشوب، محمدبن‌علی،‏ مناقب آل ابی‌طالب، قم: انتشارات علامه‏، 1379ق‏.
ابن‌کثیر، ابوالفداء اسماعیل‌بن‌عمر، البدایة والنهایة، بیروت: دار الفکر، 1407ق.
ابوالفرج اصفهانی‌، مقاتل الطالبیین‌،ترجمه سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چهارم، 1389ش.
ادیب، عادل، زندگانی تحلیلی پیشوایان ما، ترجمه اسدالله مبشری، تهران: نشر فرهنگ اسلامی، شانزدهم، 1376ش.
اربلی، علی‌بن‌عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، قم: نشر رضى‏، 1421ق.‏
البحرانی، سیدهاشم، مدینة المعاجز فی دلائل الائمة الاطهار ومعاجزهم، قم: المعارف الاسلامیة، 1413ق.
بلاذرى، ابوالحسن احمدبن‌یحیى‏، فتوح البلدان، بیروت: دار و مکتبة الهلال‏، 1988م.
جعفریان، رسول، گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه، دفتر نشر معارف، دوم، 1392ش.
حرّ عاملی، محمدبن‌حسن، اثبات الهداة بالنصوص والمعجزات، دار االکتب الاسلامیة، چهارم، 1385ش.
حسین‌بن‌عبدالوهاب، عیون المعجزات، نجف: مطبعة الحیدریة، 1369ق.
حسین، جاسم محمد، تاریخ سیاسى غیبت امام دوازدهم، ترجمه سیدمحمدتقى آیت‏اللهى‏، تهران: امیرکبیر، [بی‌تا].
حکیم منذر و صالحی عبدالرزاق، پیشوایان هدایت (هادی امت، حضرت امام علی النقی)، ترجمه کاظم حاتمی طبری، قم: مجمع جهانی اهل‌بیتD، 1385ش.
خامنه‌ای، سید علی‌، انسان 250 ساله، گردآوری و تنظیم مرکز صهبا، تهران: مؤسسه جهادی، 1390ش.
خزاز، على‌بن‌محمد، کفایة الأثر فی النص على الأئمة الاثنى عشر، قم: بیدار، 1401ق‏.
خوئی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم: مرکز نشر آثار الشیعة، 1410ق.
دینوری‌، احمدبن‌ابی‌داوود، الاخبار الطوال، ترجمه دکترمحمود مهدوی دامغانی، نشر نی، پنجم، 1381ش.
ذهبى، محمدبن‌احمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر والأعلام، بیروت: دار الکتاب العربی‏، 1409ق.
راوندی، قطب‌الدین، الخرائج و الجرائح، قم: مدرسة الامام المهدیf، 1409ق.
رفیعی علی، تحلیلی از تاریخ دوران دهمین خورشید امامت، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1373ش.
سید‌بن‌طاووس‌، منهج الدعوات ومنهج العنایات، ترجمه محمدتقی‌بن‌علی نقی طبسی،چاپ مهارت، دوم، 1386ش.
سیوطی، جلال‌الدین، تاریخ الخلفاء، به تحقیق محیی‌الدین عبدالحمید، مصر: مطبعة السعادة، 1371ق.
شریف قرشی، باقر، زندگانی امام علی الهادیA، ترجمه سیدحسن اسلامی، انتشارات اسلامی، دوم، 1375ش.
شهرستانی، محمد‌بن‌عبد‌الکریم، الملل و النحل، بیروت: دار المعرفة، [بی‌تا].
صدوق‌، التوحید‌، ترجمه علی‌اکبر میرزایی، انتشارات علویون‌، هفتم، 1393ش.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن، إعلام الورى بأعلام الهدى، قم: آل‌البیتD، 1417ق‏.
طبری، ابوجعفر محمد‌بن‌جریر، دلایل الإمامة، به کوشش دراسات الاسلامیة، قم: بعثت، 1413ق‏.
طبری، ابوجعفر محمدبن‌جریر، تاریخ الأمم والملوک، به تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث، 1387ق/1967م.
طقوش، محمدسهیل، تاریخ عباسیان، بیروت: دار النفائس، 1417ق.
طوسی، محمدبن‌حسن‌، امالی، ترجمه صادق حسن‌زاده، انتشارات اندیشه هادی، اوّل، 1388ش.
ـــــ ، تهذیب الاحکام‌، به کوشش حسن موسوی خرسان و علی آخوندی، تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1365ش.
عطاردی، عزیز الله، مسند الإمام الهادیA، مشهد: آستان قدس رضوى‏، 1410ق.
عطایی، محمدرضا، تحلیلی از زندگانی امام هادیA، مشهد: کنگره جهانی حضرت رضاA، 1371ش.
عقیقی بخشایشی، زندگانی پیشوای دهم امام هادیA، قم: انتشارات نسل جوان، 1357ش.
کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1362ش.
مجلسى‏، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، تهران: اسلامیة‏، 1363ش.
مسعودی‌، علی‌بن‌حسین،مروج الذهب ومعادن الجوهر،ترجمه ابوالقاسم پاینده‌، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، هفتم، 1382ش.
ـــــ ، اثبات الوصیة الامام علی‌بن‌ابی‌طالبA، بیروت: دار الاضواء، الطبعة الثانیة، 1988م.
مفید، محمدبن‌محمد عکبری، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: کنگره شیخ مفید، 1413ق.
نجاشی، رجال النجاشی، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، 1418ق.
مقدسی، یدالله، بازپژوهشی تاریخ ولادت و شهادت معصومان، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1392ش.
یاقوت الحموی، معجم البلدان، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1399ق.