بررسی و تحلیل شیوه مواجهه امام هادی‌(ع) با چالش‌های دوران امامت

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ دانشگاه اصفهان.

چکیده

بحث و بررسی زندگانی ائمه‌(ع) و تحلیل خصوصیات دوره ایشان و مسائل مربوط به جامعه و محیط آن بزرگواران، از جمله مباحث و مسائلی است که اگر به‌درستی صورت پذیرد و مبتنی بر اسناد صحیح و شیوه‌ای کار آمد باشد، در تصحیح موضع و طرز نگرش معتقدان آن بزرگواران سهم بسزایی خواهد داشت. دوره امامت امام هادی‌(ع)، یکی از ادوار ویژه در تاریخ تشیع می‌باشد. این دوره، فاصله انتقال‌ میان دو عصر متفاوت از دوران حکومت عباسیان به‌حساب می‌آید. حکمرانان‌ عباسی‌ با آگاهی از روحیه سـتم‌سـتیزی و احیاگری شیعه، همواره پیشوایان و رهبران آنان، از جمله امام هـادی‌(ع) را تحت مراقبت شدید گرفته و پیروانشان‌ را زیر فشار قـرار مـی‌دادند. علاوه بر شرایط سیاسی عمومی، شکل‌گیری قیام‌های گروه‌های مختلف شیعه، رواج اندیشه‌های انحرافی، از جمله: شایعه تحریف قرآن، مسئله جبر و تفویض و فعالیت غالیانی چون: محمد‌بن‌نصیر، فارس‌بن‌حاتم قزوینی و گـروه مـجسمه، شرایط بسیار پیچیده‌ای را فراهم ساخته بود. با توجه به شرایط فوق، امام هادی‌(ع) در چند جبهه و با چندین بحران مواجه بود که با برنامه‌ای دقیق و منظم، به ‌مواجهه با این چالش‌ها می‌پرداخت.
 در این مقاله، به شیوه توصیفی و تحلیلی به این سؤال پرداخته می‌شود که مهم‌ترین چالش‌های امام هادی‌(ع) در دوره امامتشان چه بوده؟ و شیوه رویارویی امام هادی‌(ع) با این مباحث چگونه بوده است؟ در پاسخ به این سؤالات، این فرضیه‌ها مطرح است که امام هادی‌(ع) با سه چالش جدی، یعنی: خلافت عباسیان، جریان‌های انحرافی و قیام‌های احساسی شیعه مواجه بودند که با برنامه‌ای دقیق، جامعه تشیع را از گزند پیامدهای این سه جریان حفظ کردند.

کلیدواژه‌ها


الف. کتاب
قرآن کریم.
ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 7، تحقیق عبدالله القاضی، بیروت، دارالکتب‌العلمیه، 1415ق.
ابن بابویه، التوحید، هاشم حسینی طهرانی، قم، ۱۳۵۷ ش.
طبرسی، فضل‌‌بن‌الحسن، اعلام الهدی، بیروت، دار‌ المعرفه‌، 1399.
ابن جوزی، سبط ابن الجوزی‌، تذکرة الخواص، تهران‌، مکتبة نینوی الحدیثه، بی­تا.
ابن سعد، الطبقات الکبری، چاپ اول: بیروت، دارصادر، 1418 ق.
ابن‌شعبه، تحف‌العقول عن آل‌الرسول صلی‌اللّه علیهم، چاپ علی‌اکبر غفاری، قم ۱۳۶۳.
ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج 4، انتشارات ذوی‌القربی، ج 1، 1379.
ادیب، عادل، زندگانی تحلیلی پیشوایان ما، ترجمه اسدالله مبشری، نشر فرهنگ اسلامی، 1366.
اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، نجف: مکتبه الحیدریه، چاپ دوم، 1965م.
بخاری، صحیح بخاری، ج 8، بیروت: دار احیاءالتراث العربی، ح 6830.
پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادقA، چاپ سیزدهم، ۱۳۸۱.
دخیل، محمد علی، أئمتنا، سیرة الائمة الإثنی عشر D، ج 2، قم، دار الکتاب‌ الاسلامی‌، چاپ‌ سوم‌،1429.
سعد، طعمه، المصابیح الزاهره، ج 2، چ 2، 1420ق، دارالاعتصام، قم.
سیوطی، عبدالرحمان‌بن‌أبی بکر، الإتقان فی علوم القرآن، ج 1 و 2 و 4، تحقیق محمد أبوالفضل إبراهیم، مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1394.
سیوطی، عبدالرحمان‌بن‌أبی بکر تاریخ الخلفاء، تصحیح محمود ریاض الحلبی، بیروت: انتشارات دارالمعرفه،1425ق.
شیخ مفید، محمد‌بن‌محمد‌بن‌نعمان، الإرشاد، ج 2، ترجمه و شرح: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، علمیه اسلامیه، بی تا.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، تحقیق: موسسة آل البیت، قم، موسسة آل البیت، ۱۴۱۷ق.
طبری، ابا جعفر محمد‌بن‌جریر‌بن‌رستم، تاریخ طبری، ج 9، بیروت، روائع التراث العربی، بی­تا.
طوسی، محمد‌بن‌حسن، اختیار معرفة الرجال، تحقیق سیدمهدی رجایی، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، 1404ق.
عاملی، محمد‌بن‌الحسن، وسـائل الشـیعه، ج 12، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی­تا.
قرشی، باقر شریف، زندگانی امام علی الهادیA مترجم حسن اسلامی مشخصات نشر: قم جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی، 1371.
قمی، شیخ‌ عباس، تـتمه‌ المـنتهی الی الوقایع ایام خلفاء، ج 2، تهران، کتابخانه‌ مرکزی‌، 1325ش.
قمی، عباس، تتمة المنتهی، تحقیق و تصحیح باقری بیدهندی، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷ ش.
کلینی، الکافی، ج 3، به کوشش علی‌اکبر غفاری، چاپ سوم: تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1388 ق.
مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ ق.
مجلسی، محمد باقر، جلاء العیون، قم، سرور، ۱۳۸۲ ش.
مرکز جهانی اهل‌بیت، اعلام الهدایه، قم، انتشارات لیلی، چاپ اول، ج ۱۲، بی تا.
مسعودی، اثـبات الوصـیه، علی‌‌بن‌الحسین المسعودی، نجف، مکتبه المرتضویه، بی­تا.
مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج 2، ابو الحسن علی‌بن‌الحسین‌، ابو القاسم پاینده، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چـهارم، 1370 ش.
مسلم نیشابوری، صحیح مسلم، ج 3، بیروت: دارالفکر، بی تا.
مفید، محمد‌بن‌مـحمد، الارشاد، ج 2، تـهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1378.
مؤسسه در راه حق، پیشوای دهم، سلمان فارسی، ۱۳۶۹ ش.
یعقوبی، احمد ابن ابی یعقوب، تاریخ الیعقوبی، ج 2، تهران، بنگاه ترجمه و نـشر کـتاب، چـاپ سوم، 1977 م.

ب. مقاله

1. آب لشکری، سید مجید، «کتاب نامه امام هادی‌A»، فصلنامه فرهنگ زیارت، شماره 24 و 25، پاییز و زمستان‌، 1394، ص345 تا 347.
2. احمدی کچایی، مجید، و روح الله ترابی میبدی «رفتارشناسی امام هادی و امام عسکری در تقابل با جریان‌های انحرافی تا دورۀ غیبت»، فصل نامه علمی و ترویجی پژوهش‌های مهدوی، سال سوم شماره 11‌، 1393، ص27 تا 48.
3. کریم‌زاده، ریحانه و رضیه‌سادات سجادی، «بررسی تطبیقی و نحوه تعامل امامین عسکریین با فرق، مذاهب و جریان‌های فکری معاصر آنها»، پژوهش نامه مذاهب اسلامی، سال دوم، شمار چهارم‌، پاییز و زمستان، 1394، ص75 تا 97.
4. گواری سلمانی، ابوالفضل و همکاران، «تبیین نقش سازمان وکالت در ایران عصر امام هادیA»، فصلنامه تاریخ‌پژوهی )مجله انجمن علمی گروه تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد(، شماره 56، زمستان 1394، ص51تا 64.