پژوهشی درباره اشعار امام هادی(ع) در بزم متوکل

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسنده

عضو هیئت ‌علمی پژوهشکده تاریخ و سیره اهل‌بیت(ع) (پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی).

چکیده

متوکل، یکی از سفاک‌ترین و جنایت‌کارترین خلفای بنی‌عباس بود. قبر امام حسین(ع) را ویران کرد. دوران خلافت وی، هم‌زمان با امامت امام هادی(ع) بود. به دستور وی، بارها به منزل امام یورش بردند. با اینکه منزل امام در سامرّا تحت کنترل بود، به اتهام توطئه علیه دستگاه خلافت، به مجلس بزم متوکل برده شد؛ بدان امید که سعایت‌گران دستور قتل امام را از خلیفه بگیرند. امام به درخواست خلیفه اشعاری را خواند که مجلس را منقلب کرد. بساط عیش برچیده شد و امام با احترام مجلس را ترک کرد. در این مقاله، به بررسی گزارش‌ها و اقوال مختلف درباره اشعاری که امام در بزم خلیفه خوانده، پرداخته شده و سیر تاریخی آن را از زمان مسعودی تا قرون معاصر گزارش کرده که نشان می‌دهد انتساب اشعار به امام و قرائت آن در دربار متوکل، قابل‌ انکار نیست. دیگر اقوال نیز مورد نقد و ارزیابی قرار گرفته است که با توجه به معاصر بودن برخی نویسندگان با متوکل، خلیفه مستبد عباسی، تلاش کرده‌اند اشعار را به‌گونه‌ای ارائه دهند که اشاره‌ای به جریان دربار متوکل نداشته باشد. انتساب آن اشعار به امام علی(ع)، منافاتی با قرائت آن توسط حضرت هادی(ع) ندارد.

کلیدواژه‌ها


آقابزرگ تهرانی محمد محسن (1389ق)‏، الذریعة إلى تصانیف الشیعه، سوم، دار الأضواء، بیروت:‏ 1403‌ق.
آملی سید حیدر‌، تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضم، سوم، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى، تهران: 1422‌ق.
ابشیهى شهاب‌الدین محمد‌بن‌أحمد أبی الفتح(852ق)، المستطرف فی کل فن مستظرف، اول، عالم الکتب، بیروت: 1999م ‏1419ق.
ابن جوزی ابو‌الفرج جمال‌الدین عبدالرحمان‌بن‌علی (م 597)، المنتظم فى تاریخ الأمم و الملوک، اول: دار الکتب العلمیه، بیروت: 1412ق 1992م.
ـــــ ‌، بستان الواعظین و ریاض السامعین، دوم، بیروت: بی‌تا.
ابن خلکان أبو العباس شمس‌الدین أحمد‌بن‌محمد (681ق)، وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، تحقیق احسان عباس، دار صادر، بیروت: بی‌تا.
ابن سعد محمد (230ق)، طبقات‏الکبرى، تحقیق محمد عبدالقادر، اول: دار الکتب العلمیه، بیروت:1410ق .
ابن طولون شمس‌الدین محمد(953ق)، الأئمة الإثنا عشر، شریف رضی، قم: بی‌تا.
ابن عبد البر ابو‌عمر یوسف‌بن‌عبداللّه‌بن‌محمد (462 ق)، بهجة المجالس و أنس المجالس، تحقیق محمد مرس خوئى، دوم، دار الکتب العلمیه، بیروت: 1981م.
ابن قتیبه دینوری أبو محمد عبدالله‌بن‌مسلم(276 ق)، عیون الأخبار، اول، دار الکتب العلمیه، بیروت: 1998 م ‏1418ق.
ابن کثیر، اسماعیل دمشقى (774‌ق.)، البدایة و النهایه، مؤسّسة التاریخ العربى، اول: دار احیاء التراث العربی، بیروت: 1408ق 1988م.
ابن وردی زین‌الدین عمر‌بن‌مظفر(749ق)‌، تاریخ ابن الوردی‌، اول، دار الکتب العلمیه، بیروت: 1417ق 1996م .
ابو الفداء عمادالدین إسماعیل‌بن‌علی (732ق)، المختصر فی اخبار البشر، اول، مطبعة الحسینه مصریه، مصر بی‌تا.
ابو حیان توحیدى علی‌بن‌محمد‌بن‌عباس(414ق)، البصائر و الذخائر، چهارم، دار صادر، بیروت: 1419 ق 1999م.
ابو مخرمه، عبدالله طیب‌بن‌عبدالله (947ق)، قلادة النحر فی وفیات أعیان الدهر، اول، دار المنهاج‌، بیروت: 1428ق.
افندی عبدالله‌بن‌عیسى‏بیگ‏ (1130ق)، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، اول، بیروت:‏ 1431ق.
أمین، سید محسن (1371 ق)، أعیان الشیعه، تحقیق حسن أمین، دارالتعارف، بیروت: 1403‌ق.
بحتری حلبی صفی‌الدین أبی الفتح عیسى (625ق)، أنس المجنون و راحة المحزون، اول، دار صادر، بیروت: 1997 م.
بحرانی، شیخ یوسف(1186ق)‌، الکشکول، اول، دارو مکتبة الهلال، بیروت: 1998 م.
بندنیجى قادرى، عیسى صفاء الدین (1283ق)، جامع الأنوار فی مناقب الأخیار، اول، الدار العربیة للموسوعات، بیروت: 1422ق.
بهائی، شیخ بهاءالدین محمد عاملی(1031ق)، کشکول بهائی، ششم، مؤسسۀ اعلمی، بیروت: ‏1403ق.
جراوی تادلی أبو العباس أحمد‌بن‌عبدالسلام( 609ق)، الحماسة المغربیة مختصر کتاب صفوة الأدب و نخبة دیوان العرب‌، اول، دار الفکر المعاصر‌، بیروت: 1991م.
جرجانی حسین‌بن‌اسماعیل(430ق)، الاعتبار و سلوة العارفین، تحقیق عبدالسلام‌بن‌عباس، اول، مؤسسة الامام زید‌بن‌العلی،الثقافیه، اردن- عمان، 2001م.
جزائرى، نعمت الله‌بن‌عبدالله (1112ق)، ریاض الأبرار فی مناقب الأئمة الأطهار، اول، مؤسسة التاریخ العربی، بیروت: 1427 ق2006 م.
حسینی موسوی، سید عباس‌بن‌علی‌بن‌نورالدین (1180ق)، نزهة الجلیس و منیة الأدیب الأنیس، اول، مکتبة الحیدریه، قم: 1417ق.
حلی علامه حسن‌بن‌یوسف‌بن‌مطهر اسدى‌ (726 ق‌)، منهاج الکرامة فی معرفة الإمامه‌، اول، مؤسسة عاشورا، مشهد: 1379 ش‏.
خطیب بغدادی احمد‌بن‌على (463ق)‏، تاریخ بغداد، اول، دار الکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون‏، لبنان- بیروت:‏ 1417‌ق.
خزعلی ابوالقاسم، موسوعة الإمام الهادیA‏، اول، مؤسسة ولى العصرA‏، قم: 1424ق.
خوانساری محمدباقر‌بن‌زین‌العابدین‏ (1313 ق)، روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، اول، اسماعیلیان، قم: 1390‌ق.
دمیری، کمال‌الدین محمد‌بن‌موسی‌بن‌عیسی (808ق)،حیاة الحیوان الکبرى‏، اول، دار الکتب العلمیه، بیروت: 2004 م 1424ق.
دیلمى، ابو محمد حسن‌بن‌محمد (841ق)، ارشاد القلوب الی الصواب، اول: انتشارات رضى، قم: 1412ق.
دینوری أبو بکر أحمد‌بن‌مروان مالکی(333ق)؛ المجالسه و جواهر العلم، تحقیق أبو عبیدة مشهور‌بن‌حسن آل سلمان، اول، بیروت: 1419ق.
ذهبى، ابوعبدالله محمد‌بن‌احمد ( 748 ق)، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، دوم: دار الکتاب العربی، بیروت: 1413ق 1993م.
رزق الله‌بن‌یوسف (1346ق)، مجانی الأدب فی حدائق العرب، مطبعه آباء یسوعیین، بیروت: 1913م.
سبط ابن‌‌جوزى، یوسف‌بن‌فرغلى بغدادى (654‌ق.)، تذکرة ‏الخواص، اول، منشورات الشریف الرضى‏، قم: 1418‌ق.
سخاوی شمس‌الدین محمد‌بن‌عبدالرحمان(902ق)، البلدانیات، تحقیق حسام‌بن‌محمد القطان‌، اول، دار العطاء‌، السعودیه 1422ق 2001م .
 ـــــ ‌، الضوء اللامع لأهل القرن التاسع، اول، دار مکتبة الحیاة‌، بیروت: بی‌تا.
شبلنجی مؤمن‌بن‌حسن(قرن سیزدهم)، نور الأبصار فی مناقب آل بیت النبی المختار، منشورات شریف رضی، قم: بی‌تا.
شریشی أبوعباس أحمد‌بن‌عبد المؤمن (619ق)، شرح مقامات الحریری، دوم، دار الکتب العلمیه، بیروت: چاپ: دوم، م/2006 ق‏1427.
صفدی صلاح‌الدین خلیل‌بن‌أیبک (764ق)، الوافی بالوفیات، تحقیق: أحمد الأرناؤوط و ترکی مصطفى، دار إحیاء التراث، بیروت:1420ق2000م.
ضامن‌بن‌شدقم حسینى مدنى (بعد 1090ق)، تحفة الازهار و زلال الانهار فی نسب ابناء الائمة الاطهار‌، اول، دفتر نشر میراث مکتوب‏، تهران:‏ 1378 ش‏.
طرطوشی أبو بکرمحمدبن محمد(520ق)، سراج الملوک، اول، دار العاذریه، ریاض،1415‌ق.
عاصمی، عبدالملک‌بن‌حسین شافعی مکی (1111ق)، سمط النجوم العوالی فی أنباء الأوائل و التوالی، اول، دارالکتب العلمیه، بیروت:1419ق 1998م.
عامرى یحیى‌بن‌ابى‏بکر(893ق)، غربال الزمان فی وفیات الأعیان، اول، دار الخیر‌، دمشق 1405ق.
علی‌بن‌ابی طالبA، دیوان حضرت علیA، ترجمه محمدجواد نجفی با مقدمه فیض الاسلام، کتابفروشی ادبیه، تهران: 1384‌ق.
قلقشندی أحمد‌بن‌عبدالله (821 ق)، مآثر الإنافة فی معالم الخلافه، تحقیق عبدالستار أحمد فراج، دوم، کویت 1985م .
قمی علی‌بن‌ابراهیم، تفسیر القمی، سوم، دارالکتاب، قم: 1404ق.
مبرد نحوى، ابو‌العباس محمد‌بن‌یزید (285 ق)، المقتضب، تحقیق حمد حسن، اول، دار الکتب العلمیه، بیروت: 1999م 1420ق.
مجلسى، محمدباقر(1110ق)، بحار الأنوار، دوم، دار إحیاء التراث العربی، بیروت: 1403‌ق.
مسعودی، على‌بن‌حسین (346 ق)، مروج ‏الذهب و معادن الجواهر، دوم: انتشارات هجرت‌، قم: 1409ق. و ترجمه ابوالقاسم پاینده، پنجم: انتشارات علمی و فرهنگی، تهران: 1374ش.
مطهری مرتضی، مجموعۀ آثار(داستان راستان)، جلد 18، اول، صدرا، تهران: 1378ش.
میبدى، حسین‌بن‌معین‌الدین‏ (911 ق)، دیوان امیرالمؤمنین علیه‌السلام، تحقیق و ترجمه مصطفى زمانى، اول: دار نداء الإسلام للنشر، قم: 1411‌ق. و دیوان علی‌بن‌ابی‌طالب (الجامع الکبیر).
میبدی رشیدالدین احمد‌بن‌ابى سعد(قرن ششم)، کشف الأسرار و عدة الأبرار، پنجم، انتشارات امیرکبیر، تهران: 1371 ش.
نجاشى، ابو‌العباس احمد‌بن‌على اسدى کوفى (450 ق)، رجال النجاشى (فهرست أسماء مصنفی الشیعه)، ششم، مؤسسه نشر اسلامى‌، قم:1365ش.
یافعی أبو محمد عبدالله‌بن‌أسعد(768ق)، مرآة الجنان وعبرة الیقظان، دار الکتاب الإسلامی، قاهره 1413ق 1993م.
یاقوت حموى، (626 ق)، معجم الادباء، اول، دار الغرب الإسلامی، بیروت: 1993 م.