مواجهه فکری و عملی امام هادی(ع) با جریان فکری غلو

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسنده

استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

چکیده

واکاوی جریان فکری غلو در عصر ائمه(ع) و آشنایی با نوع مواجهه امامان(ع) با این گروه انحرافی، از اهمیت خاصی برخوردار است. مقاله حاضر، به طور خاص، به نوع مواجهه و برخورد امام هادی(ع) با غالیان زمان خویش اختصاص دارد. بررسی منابع فرقه‌شناختی، حدیثی و تاریخی، نشان می‌دهد که جریان فکری غلو در عصر امام هادی(ع)، همانند دوره‌های پیشین تداوم یافته و شاهد حضور غالیانی سرشناس چون: فارس‌بن‌حاتم، علی‌بن‌حسکه، ابن بابای قمی، ابن نصیر نمیری و دیگر خرده غالیان هستیم. امام هادی(ع) که خطر این جریان فکری را به‌خوبی احساس می‌کرد، به‌شدت با این جریان مقابله می‌نمود و غالیان را مورد لعن قرار می‌داد. همچنین، از آنان بیزاری جسته، از همنشینی با آنان نهی می‌کرد و آنها را رسوا ساخته، حتی در مواردی ـ که به نظر می‌رسد بی‌ارتباط با سازمان وکالت نیست ـ به قتل و یا جرح غالیان سرشناس دستور داده است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بی‌جا، دار الکتب العربیه، 1378ق.
ابن غضائری، احمد، رجال ابن الغضائری، قم: دار الحدیث، 1422ق. اوّل.
ابن منظور، لسان العرب، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1405، اوّل.
اشعری قمی، سعد‌بن‌عبدالله، المقالات و الفرق، بی جا، علمی و فرهنگی، 1360ش، دوم.
انصاری، شیخ مرتضی، فرائد الاصول، قم: مجمع الفکر الاسلامی، 1419ق، اوّل.
جاسم، حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ترجمه سید محمد تقی آیت اللهی، تهران: امیرکبیر،1385 ش، سوم.
جبارى، محمد رضا، سازمان وکالت، قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، 1382 ش.
حاجی زاده، یدالله و دیگران، «ریشه‌ها و علل پیدایش غلو در عصر ائمهD» فصلنامه علمی- پژوهشی تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال چهارم، پاییز 1392، شماره 12 ص 109- 136.
حسن‌بن‌زین الدین، التحریر الطاووسی، قم: مکتبه آیت الله مرعشی نجفی، 1411ق، اول.
حلی، ابن ادریس، السرائر، قم: جامعه مدرسین، 1410ق، دوم.
 ـــــ ، رجال ابن داوود، تهران: دانشگاه تهران، 1383ش.
 حلی، حسن‌بن‌یوسف، خلاصه الاقوال، بی‌جا، مؤسسة نشر الفقاهه، 1417، اول.
 حموی، یاقوت، معجم البلدان، بیروت: دار صادر، 1995، دوم.
 خوئی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بی‌جا، بی‌نا، 1413ق، پنجم.
 دینوری، ابن قتیبه، المعارف، قاهره، دار المعارف، بی تا.
 رضا زاده عسگری، زهرا، «نقش غالیان در تخریب چهره شیعه» فصلنامه علمی- پژوهشی تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال دوم، پاییز 1390، شماره 4، ص155- 180.
 زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس، بیروت: المکتبة الحیاة، بی تا.
 زراری، ابوغالب، تاریخ آل زراره، بی‌نا، بی‌جا، 1399ق.
 زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت: دار العلم للملایین، 1980م.
 سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، بی‌تا.
 سهمی، حمزة‌بن‌یوسف، تاریخ جرجان، بیروت: عالم الکتب للطباعة و النشر، چهارم.
 شبستری، عبدالحسین، النور الهادی الی اصحاب امام الهادیA، قم: کتابخانه تخصصی تاریخ ایران و اسلام، 1421.
شهرستانی، محمد‌بن‌عبدالکریم، الملل و النحل، قم: شریف رضی، 1364، سوم.
 صدر حاج سید جوادی، احمد، و دیگران، دایرة المعارف تشیع، تهران: نشر سعید محبی، 1375ش.
 صدوق، محمد‌بن‌علی‌بن‌بابویه، الامالی، قم: موسسة البعثه، 1417ق، اول.
 ـــــ ، توحید، تحقیق سید هاشم حسینی طهرانی، قم: بی‌نا، بی‌تا.
 ـــــ ، الخصال، قم: جامعه مدرسین، 1403ق.
 ـــــ ، کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین، 1405ق.
 ـــــ ، معانی الاخبار، قم: جامعه مدرسین، 1379ش.
 ـــــ ، من لایحضره الفقیه، قم: جامعه مدرسین، 1413ق.
 صفری فروشانی، نعمت الله، «حسین‌بن‌حمدان و الهدایة الکبری»، نشریه طلوع، سال چهارم، زمستان 1384، ش 16.
 طباطبایی، تفسیر المیزان، قم: ‏دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم: ‏1417 ق، ‏پنجم.
 طبرسی، احمد‌بن‌علی، احتجاج، نجف، دار النعمان، 1386ق.
 طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد، مجمع البحرین، تهران: مرتضوی، 1375، سوم.
 طوسی، محمد‌بن‌حسن، اختیار معرفة الرجال(رجال کشی)، مشهد، دانشگاه مشهد، 1348ش.
 ـــــ ، استبصار، تهران: اسلامیه، 1390 ش، سوم.
 ـــــ ، تهذیب الاحکام، تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1365.
 ـــــ ، رجال طوسی، قم: جامعه مدرسین، 1415 ق، اول.
ـــــ ، الغیبه، قم: دارالمعارف،1411ق.
 عطاردی، عزیز الله، مسند امام هادیA، مشهد، آستان قدس رضوی، بی‌تا،
 فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد، العین، قم: دارالهجره، 1409، دوم.
 کلینی، محمد‌بن‌یعقوب، کافی، تهران: اسلامیه، 1362ش.
 مازندرانی، ابن شهرآشوب، معالم العلماء، قم: علامه، 1379.
 ـــــ ، مناقب، نجف، مطبعه الحیدریه، 1376.
 مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال، نجف، مکتبة المرتضویه، 1350ق.
 مسعودی، علی‌بن‌حسین، اثبات الوصیه، قم: انصاریان، 1426ق.
 مغربی، قاضی نعمان، دعائم الاسلام، قاهره، دار المعارف، 1383ق.
 مفید، محمد‌بن‌محمد‌بن‌نعمان، تصحیح اعتقادات الامامیه، بیروت: دار المفید، 1414ق، دوم.
 نجاشی، احمد‌بن‌علی، رجال النجاشی، قم: جامعه مدرسین، 1416، پنجم.
 نصیری، روش‌شناسی نقد احادیث، قم: وحی و خرد، 1390 ش.
 نوبختی، حسن‌بن‌موسی، فرق الشیعة، بیروت: دارالاضواء 1404، دوم.
 نویری، نهایة الأرب، قاهره: دار الکتب و الوثائق القومیه، 1423ق.