مواجهه حوزه اهواز با فرقه‌های مذهبی و تبیین اعتقادات شیعی در دوران ابناء الرضا(ع)

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسنده

دانشیار گروه تاریخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

چکیده

خوزستان با محوریت اهواز، از نیمه دوم قرن دوم تا آغاز غیبت کبری، دوران شکوفایی علمی خود را داشته و در این قطعه حساس و مهمّ تاریخ تشیع، با حضور علمای بزرگ توانست با پیوندی عمیق با اهل‌بیت(ع) و کسب معارف آنان، حوزه علمیه توانایی را در جنوب ایران شکل دهد. خاندان آل مهزیار اهوازی، برادران حماد اهوازی، خاندان حضینی اهوازی و بسیاری دیگر از مشایخ بزرگ این حوزه که از وکلا، نمایندگان و اصحاب خاص امامان شیعه(ع) بوده‌ و حضوری فعال و تأثیرگذار در مراکز مهمّ علمی شیعه در قم، کوفه و بغداد داشته‌اند، از چهره‌های علمی این مرکز مهمّ تشیع در جنوب ایران هستند. به نظر می­رسد، تبیین ابعاد این حوزه شیعی، موضوعی است که هنوز درباره آن تحقیق و بررسی عالمانه و جامعی صورت نگرفته است. در این راستا و به عنوان آغازی بر انجام تحقیقات در این مسیر، با توجه به حجم انبوهی از میراث حدیثی این حوزه که در منابع بازمانده است، این نوشتار در صدد ارائه انعکاس گوشه­ای از نقش اصحاب خوزستانی ابناء الرضا(ع) در مواجهه با اندیشه‌های فرقه‌های مختلف و تلاش علمی این حوزه در تبیین باورهای شیعی است.

کلیدواژه‌ها


آقا نوری، علی، خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه­های شیعی در عصر امامان، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1385ش.
ابن بابویه قمى،علی (م329)،الامامة والتبصرة، قم: مدرسة الامام المهدی، بی‌تا.
ابن حجر عسقلانی، احمد‌بن‌علی (م852)، فتح الباری بشرح صحیح البخاری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
ابن حوقل، محمد، صورة الارض، بیروت: دار صادر، 1938م.
ابن داودحلى،تقى الدین (م 707)، رجال ابن داود، تهران: دانشگاه تهران: 1342ش.
ابن شعبه حرانى،حسن‌بن‌على(م قرن4)،تحف العقول عن آل الرسول،تحقیق على‌اکبر غفارى، قم: مؤسسة النشر الاسلامى، 1404ق.
ابن شهرآشوب،محمدبن‌على (م588)، مناقب آل أبى‌طالب،تحقیق لجنة من اساتذة النجف الاشرف، نجف:مکتبة الحیدریه، 1376ق.
ابن صوفی نسابه (م466)، المجدی فی أنساب الطالبیین، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1422ق.
ابن غضائری، احمد‌بن‌حسین (م قرن5)، رجال ابن الغضائری،‌ تحقیق سید محمدرضا جلالی، قم: دار الحدیث، 1422ق/1380ش.
ابن فقیه، احمد‌بن‌محمد (م365)، البلدان، تحقیق یوسف الهادی، بیروت: عالم الکتب، 1416ق.
ابن قولویه،جعفربن‌محمد (م368)،کامل الزیارات، تحقیق جواد قیومی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، 1417ق.
اربلی، علی‌بن‌عیسی (م693)،کشف‌ الغمة فی معرفة الائمةD، بیروت: دار الاضواء، 1405ق.
اعتماد السلطنه، محمد حسن‌بن‌علی (م 1313)، مرآت البلدان، تحقیق عبدالحسین نوائی و هاشم محدث، تهران: دانشگاه تهران، 1367ش.
انصاری، حسن، المتبقی من کتب المفقودة، قم: پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی‌، 1385ش.
بیاضى‏،علی‌بن‌محمد (م877)،الصراط المستقیم إلى مستحقی التقدیم‏،‌تحقیق رمضان میخائیل،نجف: المکتبة الحیدریه،چاپ اوّل، 1384ق.
جعفریان،رسول،‌تاریخ تشیع در ایران، ‌قم: انتشارات انصاریان، 1375ش.
جمعی از پژوهشگران، جستارهایی در مدرسه کلامی بغداد، به کوشش سید حسن طالقانی، زیر نظر محمدتقی سبحانی، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، 1395ش.
ـــــ ، جستارهایی در مدرسه کلامی بغداد، به کوشش سید علی حسینی زاده و سید علی خضرآباد، زیر نظر محمدتقی سبحانی، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، 1395ش.
جمعی از پژوهشگران، موسوعة الامام الهادیA، زیر نظر آیت الله ابوالقاسم خزعلی، قم: مؤسسة ولی‌عصرf للدرسات الاسلامیة، 1424ق.
حلی، حسن‌بن‌یوسف (م726)، ایضاح الاشتباه، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، 1411ق.
ـــــ‌ ، خلاصة الاقوال،تحقیق جواد قیومی، قم: مؤسسة النشر الفقاهة، 1417ق.
حموی، یاقوت‌بن‌عبدالله (م626)، معجم البلدان، بیروت: دار صادر، 1399م.
خزاز قمی، علی‌بن‌محمد (م قرن 4)، کفایة الاثر فی النص علی الائمة الاثنی عشر، تحقیق عبداللطیف حسینی کوه کمره‌ای، قم: انتشارات بیدار، 1401ق.
خصیبی، حسین‌بن‌حمدان (م334)، الهدایة الکبری، بیروت: البلاغ، 1419ق.
خوارزمی،احمدبن‌محمد (م568)،المناقب، تحقیق مالک المحمودی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، 1414ق.
زرکلی،خیرالدین (م1410)،الاعلام، بیروت: دار العلم للملایین، 1980م.
شهیدی(پاک)، محمدرضا، «اوضاع فرهنگی قم مقارن سفر حضرت معصومه(علیها السلام)»، مجموعه مقالات کنگره بزرگداشت حضرت‌معصومهB.
شوشتری،محمدتقى، قاموس الرجال، قم: انتشارات جامعه مدرسین، 1419ق.
صدوق،محمدبن‌علی (م381)،عیون اخبار الرضاA،تحقیق حسین الاعلمی، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1404ق.
ـــــ ‌، الامالی‌، تهران: کتابچی، 1376ش.
ـــــ‌ ،کمال الدین وتمام النعمة، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: انتشارات جامعه مدرسین، 1363ش.
صفار قمی، محمد‌بن‌حسن (م290)، بصائر الدرجات، تحقیق میرزا حسن کوچه باغی، تهران: منشورات الاعلمی، 1404ق.
صفری فروشانی، نعمت الله‌، «فرقه‌های درون شیعی دوران امامت امام رضاA با تکیه بر فطحیه و واقفیه، پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی، ش  28.
طبرسی،احمدبن‌علی (م560)،الاحتجاج، تحقیق سید محمدباقر خرسان، نجف: دار النعمان، 1386ق.
طبرسی، علی‌بن‌الحسن (م قرن 7)،اعلام الوری بأعلام الهدی، تحقیق مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، قم: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، 1417ق.
طبرى شیعی آملى صغیر، محمد‌بن‌جریر‌بن‌رستم ‏(م. قرن 5)، دلائل الامامة، تحقیق: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم: بعثت‏، 1413ق‏.
طوسى،محمدبن‌الحسن (460)،الرجال، تحقیق جواد القیومى، قم: مؤسسة النشر الاسلامى، 1415ق.
ـــــ‌ ،الغیبة للحجة، تحقیق عبادالله تهرانى و علی احمد ناصح، قم: دار المعارف الإسلامیة، ‌1411ق.
ـــــ‌ ،الفهرست، تحقیق جواد القیومى، مؤسسة النشر الفقاهة، بی‌جا: 1417ق.
ـــــ ‌،اختیار معرفة الرجال، تحقیق سید مهدی رجائی، قم: موسسة آل‌البیتD، 1404ق.
ـــــ ،الامالی، تحقیق قسم الدراسات الاسلامیة، قم: دار الثقافة، 1414ق.
عبدالرسول غفار، الکلینی و الکافی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1416ق.
فتال نیشابوری، محمد‌بن‌حسن (م508)، روضة الواعظین وبصیرة المتعظین، قم: الشریف الرضی، 1375ش.
قرشی، باقر شریف، زندگانی امام حسن عسکریA‏، ترجمه سید حسن اسلامی‏، قم: جامعه مدرسین‏، ۱۳۷۵ش‏.
کلینی،محمدبن‌یعقوب (م329)، الکافى، تحقیق على‌اکبر غفارى، تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1363ش.
کلبرگ،اتان،کتابخانه ابن‌طاووس و احوال و آثار او،ترجمه علی ‌قرائی و رسول جعفریان، قم: کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، 1371ش.
مادلونگ، ویلفرد، «نظرگاه‌های کلام اسماعیلیه»، ترجمه علی اصغر شیری، کیهان اندیشه، مرداد و شهریور 1372، ش 49.
مجلسی، محمدباقر (م 1111)، بحار الأنوار، بیروت: مؤسسة الوفاء، 1403ق.
مدرسی طباطبائی، سید حسین، مکتب در فرایند تکامل، ترجمه هاشم ایزدپناه، تهران: کویر، 1386ش.
مرزبانی، اخبار السید الحمیری، تحقیق محمدهادی امینی، بیروت: شرکة الکتبی، 1413ق.
مروجی طبسی، محمدجواد، حیاة الامام الهادیA، قم: بوستان کتاب، 1430ق/1388ش.
مسعودی، علی‌بن‌الحسین (م 345 یا 346)، اثبات الوصیة، قم: انصاریان، 1384ش/1426ق.
مفید، محمد‌بن‌محمد‌بن‌نعمان (م 413)، تصحیح الاعتقادات، تصحیح حسین درگاهی، 1414ق.
ـــــ ‌،الإختصاص،تحقیق على‌اکبر غفارى، بیروت: دار المفید، 1413ق.
ـــــ‌ ،الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد،تحقیق حسین استادولی و علی‌اکبر الغفاری، بیروت: دار المفید، 1414ق.
مقدسى، محمد‌بن‌احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، قاهره: مکتبة مدبولى، 1411ق.
ـــــ ‌،احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمه علی‌نقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، 1361ش.
نجاشی،احمدبن‌علی (م450)،رجال النجاشی،تحقیق موسی شبیری زنجانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، 1416ق.
نوبختی، حسن‌بن‌موسی (م310)، فرق الشیعة، بیروت: دار الاضواء 1404ق.
نوری، حسین (1320ق)، مستدرک الوسائل ومستنبط المسائل، بیروت: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، 1408ق.
نوفلی، ابوالحسن علی‌بن‌محمد، الاخبار، به کوشش رسول جعفریان، قم: انتشارات حبیب، 1387ش.
هدایت‌پناه و خانجانی، «مناسبات فکری دو حوزه علمی تشیع قم و اهواز در قرن‌های دوم و سوم»، مجله تاریخ اسلام، زمستان 1395، ش 68.