درآمدی بر دیدگاه‌ها، روش‌شناسی و آثار تاریخی ملا عبدالکریم مدرّس

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسنده

دانش‌جو دکترای تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه تهران

چکیده

در شکل‌گیری و رشد تاریخ‌نگاری اسلامی، دانشمندان بسیاری از ملل مختلف جهان اسلام نقش داشته‌اند. برخی از آن‌ها، علاوه بر استفاده از زبان معیار عربی، زبان قوم خود را نیز در نگارش آثار تاریخی به‌کار برده‌‌اند. در کردستان، به عنوان یکی از حوزه‌های جغرافیایی جهان اسلام، تاریخ‌نگاری کُردی با تأخر زمانی شکل گرفت و عمدتاً با ورود امیرزادگان و نویسندگان درباری آغاز شد. عالمان دینی کردستان نیز در کنار فعالیت‌های فرهنگی‌شان، به نگارش آثاری در زمینه تاریخ کُرد و کردستان پرداختند. ملا عبدالکریم مدرّس (1905ـ2005میلادی)، از جمله این دانشمندان است که در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی و تاریخ، آثار گوناگونی به زبان‌های: عربی، فارسی و کُردی پدید آورده است. با توجه به اهمیت بررسی‌های علمی در زمینه‌ تاریخ‌نگاری اسلامی، پژوهش پیش رو در نظر دارد به مطالعه‌ دیدگاه‌ها، روش‌شناسی و آثار تاریخی ملا عبدالکریم مدرّس بپردازد.
روش این پژوهش در گردآوری داده‌ها، مطالعه‌ کتابخانه‌ای، در معرفی آثار تاریخی مدرّس، توصیفی و در بررسی روش‌شناسی او، تحلیلی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مدرّس مانند سایر دانشمندان اسلامی، عبرت‌انگیزی را فایده‌ عمده‌ تاریخ می‌داند. بر اساس نتایج پژوهش، ناآشنایی با روش نوین تاریخ‌نگاری، اندیشه‌ تبلیغی در پس آثار تاریخی، اعتماد بر منابع معتبر و داده‌های تاریخی معتمد، گنجاندن متن نامه‌ها در گزارش‌های تاریخی، به‌کاربردن واژگان و اصطلاحات عربی و فارسی، جانب‌داری از مشایخ نقشبندی هورامان و حضور در متن گزارش‌ها، از جمله ویژگی‌های بارز سبک مدرّس در تدوین و نگارش آثار تاریخی، و عواملی چون اوضاع سیاسی عراق و نیاز کُردها به هویت‌پروری، میل به شناساندن خدمات دانشمندان کردستان به جهان اسلام و تبلیغ اسلام در کردستان در چهارچوب زنده‌کردن نام دانشمندان کُرد، شماری از دلایل اصلی گرایش او به تاریخ‌نگاری هستند.

کلیدواژه‌ها


احمدی، منصور، ایل و امارت بابان، سنندج: انتشارات آراس، چاپ اوّل، 1394.
اردلان، مستوره، شرفکندی، عبدالرحمن، میژووی ئه‌ردەلان، انتشارات تازه نگاه، چاپ اوّل، 1381.
بدلیسی، امیر شرف خان؛ شرفکندی، عبدالرحمن، شه‌ره‌ف‌نامه، تهران: انتشارات پانیذ، چاپ پنجم، 2009.
توداری، سیّد عبدالصمد، نور الأنوار در سلسله آل اطهار، سنندج: انتشارات حسینی‌نسب، چاپ اوّل، 1369.
حضرتی، حسن؛ برومند اعلم، عباس (به کوشش)، گفت‌وگوهایی در باب تاریخ‌شناسی و تاریخ‌نگاری، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام، چاپ اوّل، 1391.
حضرتی، حسن، دانش تاریخ و تاریخ‌نگاری اسلامی، قم: مؤسسه بوستان کتاب قم، چاپ اوّل، 1382.
حمدان علی، معن، «السلسلة الحیدریة (تألیف ابراهیم فصیح‌بن‌صبغةالله الحیدری الکردی)»، الذخائر، العدد 6و7، ربیع 1422.
خال، شیخ محمد؛ حواری‌نسب، احمد، زندگی‌نامه شیخ معروف نودهی، تهران: نشر احسان، چاپ اوّل، 1378.
الخانی الخالدی النقشبندی، محمد‌بن‌عبدالله، بهجة السنیة فی آداب الطریقة العلیة الخالدیة، استانبول: وقف اخلاص، 2002.
رابینسون، جان. اف؛ الویری، محسن، تاریخ‌نگاری اسلامی، تهران: انتشارات سمت، چاپ اوّل، زمستان 1392.
رامپولا، مری لین؛ سازگار، لیلا، راهنمای نگارش تاریخ، تهران: انتشارات آگاه، چاپ دوم، 1395.
روحانی، بابامردوخ، تاریخ مشاهیر کرد، جلد اوّل، تهران: انتشارات سروش، چاپ دوم، 1382.
ـــــ ، تاریخ مشاهیر کرد، جلد دوم، تهران: انتشارات سروش، چاپ اوّل، 1371.
روحانی، کمال، تاریخ جامع تصوف در کردستان، تهران: نشر سامرند، چاپ اوّل، 1385.
زِرکَلی، خیرالدین، الاَعلام، جلد اوّل، بیروت: دار العلم للملایین، چاپ پانزدهم، 2002.
زرین‌کوب، عبدالحسین، ارزش میراث صوفیه، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ چهاردهم، 1389.
ـــــ ، تاریخ در ترازو، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ هفدهم، 1390.
زینی‌وند، تورج، «درآمدی بر روش‌شناسی آثار تاریخی دکتر سیّد جعفر شهیدی»، تاریخ اسلام، س13، ش2 (پیاپی 50)، تابستان 1391.
سجادی، سیّد صادق، مدخل «آلوسی» در دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، جلد دوم، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1368.
سجادی، سیّدصادق؛ عالم‌زاده، هادی، تاریخ‌نگاری در اسلام، تهران: انتشارات سمت، چاپ دوازدهم، 1391.
سرهندی، شیخ احمد؛ المترلوی، محمد مراد، الدرر المکنونات النفیسة (مکتوبات امام ربانی)، استانبول: وقف اخلاص، 2002.
عظیمی، کیومرث، تاریخ تشیع در کردستان، انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ اوّل، زمستان 1395.
قائم‌مقامی، جهانگیر، روش تحقیق در تاریخ‌نگاری، تهران: انتشارات دانشگاه ملی ایران، 1358.
قره‌داغی، محمدعلی (تصحیح و مقدمه)، مکتوبات مولانا خالد النقشبندی، السلیمانیة: مرکز آرا للإعلام، الطبعة الاولی، 1437.
کاتب، ملا حامد؛ سپهرالدین، ابوبکر (تصحیح)، ریاض المشتاقین، مهاباد: محمدرئوف سپهرالدین (ناشر)، 1386.
کالینگوود، ار. جی؛ سالاربهزادی، عبدالرضا، اصول تاریخ و نوشتارهای دیگر در فلسفه تاریخ، تهران: نشر نی، چاپ دوم، 1391.
محمد، بهمن صالح، «ماموستا ملا عبدولکه‌ریم وه‌ک میژوونوس»، «ئه‌رشیوی به‌رنامه و بابه‌ته‌کانی خاک»، نشانی اینترنتی: www.khaktv.net
محمودی، رئوف، «پیاویک له چه‌شنی هه‌تاو»، باران، ش1، س1، زمستان 1395.
مدرّس، عبدالکریم؛ محمودی، رئوف (به کوشش)، روژگاری ژیان (یادداشت و بیره‌وه‌رییه‌کانی ماموستا مه‌لا عه‌بدولکه‌ریمی موده‌رریس)، سنندج: انتشارات کردستان، چاپ اوّل، 1394.
مدرّس، عبدالکریم، بارانی ره‌حمه‌ت، کرکوک: چاپخانه الشمال، 1958.
ـــــ ، بنه‌ماله زانیاران، بغداد: چاپخانه شفیق، چاپ اوّل، 1984.
ـــــ ، بنه‌ماله زانیاران، سنندج: کتاب کانی، چاپ اوّل، 1389.
ـــــ ، شه‌وچه‌ره دلدار، مریوان: انتشارات امام ربانی، چاپ اوّل، 1390.
ـــــ ، علماؤنا فی خدمة العلم والدین، بغداد: دار الحریة للطباعة، چاپ اوّل، 1983.
ـــــ ، الوردة العنبریة فی سیرة حضرة خیر البریة، بغداد: دار الحریة للطباعة، 1994.
ـــــ ، یادی مه‌ردان، جلد اوّل، بغداد: مجمع علمی عراق، چاپ اوّل، 1979.
ـــــ ، یادی مه‌ردان، جلد دوم، بغداد: مجمع علمی عراق، چاپ اوّل، 1982.
معتمدی، هیندخت، مولانا خالد نقشبندی و پیروان طریقت او، تهران: انتشارات پاژنگ، چاپ اوّل، 1368.
مفتخری، حسین، مبانی علم تاریخ، تهران: انتشارات سمت، چاپ پنجم، 1394.
مک‌دال، دیوید؛ یونسی، ابراهیم، تاریخ معاصر کرد، تهران: انتشارات پانیذ، پاپ اوّل، 1380.
نافع، بسیر موسی؛ رفیعی، محمدحسین (ترجمه)، «ابوالثناء شهاب‌الدین آلوسی، مفتی عثمانی و مفسر قرآن»، پیام بهارستان، دوره دوم، س5، ش17، پاییز 1391.
ندوی، ابوالحسن؛ تارویی، داوود، رویارویی اندیشه اسلامی و اندیشه غربی در جهان اسلام، نشر احسان، چاپ اوّل، 1388.
ندوی، ابوالحسن؛ عثمانی، عبدالحکیم، کندوکاوی در اوضاع جهان و انحطاط مسلمانان، تهران: نشر احسان، چاپ اوّل، 1384.
نقشبندی، عبدالستار، «نامی‌نامه، یادمان علامه ملا عبدالکریم مدرّس نامی»، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، س1، ش1، پاییز 1384.
نوذری، حسینعلی، فلسفه تاریخ، روش‌شناسی و تاریخ‌نگاری، تهران: انتشارات طرح نو، چاپ سوم، 1392.
نیکیتین، واسیلی؛ قاضی، محمد، کرد و کردستان، تهران: کانون فرهنگی انتشاراتی درایت، چاپ سوم (اوّل ناشر)، 1378.
وبگاه اطلاع‌رسانیِ «الفهرس العراقی الموحّد»، نشانی اینترنتی: www.iquc.org
وبگاه اطلاع‌رسانی «الفهرس العربی الموحّد»، نشانی اینترنتی: www.aruc.org
هاشمی، سیّد معتصم، «ملا عبدالکریم مدرّس و پایان سنّت کهن علوم دینی»، باران، ش1، س1، زمستان 1395.
هورامانی، عبدالدائم معروف، سه‌ده‌یه‌ک ته‌مه‌نی نوورین، سلیمانیه: شرکت چاپ و نشر تیشک، چاپ اوّل، 2007.