قانون در حجاز عصر جاهلی

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسنده

استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

چکیده

در جامعه عربی حجاز در عصر جاهلیت، به علت نبودِ حکومت مرکزی و به‌طورکلی، فقدان حکومت به معنای امروزی، نهاد قانون‌گذاری هم دیده نمی‌شود؛ اما این، به مفهوم نبودِ قانون در آن زمان نیست؛ بلکه قانون‌های برآمده از اجتماع وجود داشت که در واقع، همان سنّت‌های عصر جاهلی بودند که جوامع عربی بر اساس تعصب قبیلگی و عُرف قبایل به آنها عمل می‌کردند.
در این نوشتار، برآنیم با استفاده از منابع و مطالعات جدید و با تحلیل داده‌ها و نیز نگاهی به وضعیت سیاسی حجاز در عصر جاهلی، به این پرسش پاسخ دهیم که قانون در حجاز عصر جاهلی چگونه بوده؟ و چه مکانیزمی بر اجرای آن نظارت می‌کرده؟ و ضمانت اجرای آن چه بوده است؟
یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که سنّت‌هایی مانند: بیعت، حلف، جوار و اخذ بالثار، از مهم‌ترین قانون‌های عصر جاهلی بودند و مکانیزم اجرای آن نیز همان تعصبات قبیلگی، نظارت عمومی و از همه مهم‌تر، لزوم وفای به عهد بود که در جامعه آن روز، از اهمیت بسزایی برخوردار بودند.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن‌ابی‌الحدید معتزلی، شرح نهج البلاغه، ج 3، بیروت: دارالحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1965م.
ابن‌اثیر، عزالدین ابوالحسن علی‌ابن‌ابی‌الکریم الشیبانی، الکامل فی التاریخ، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، چاپ چهارم، 1994م/1414ق.
ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت: دارالطباعه والنشر، 1405ق.
ابن‌منظور، لسان العرب، ج 1، بیروت: داراالا حیاء التراث العربی، چاپ اوّل، 1992م.
ابن‌هشام، السیرة النّبویة، قاهره: داراالحدیث، چاپ دوم، 1998م.
بلاذری، احمدبن‌یحیی، جمل من انساب الاشراف، تصحیح سهیل زکار، بیروت: دارالفکر، 1417ق.
جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام، جلد اوّل: سیره رسول خداs، قم: انتشارات دلیل ما، چاپ دوم، 1382ش.
جواد علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، جامعة بغداد، چاپ دوم،1993م.
رازی، فخر، التفسیر الکبیر، بیروت: دارالحیاء التراث العربی، چاپ دوم، بی‌تا.
زریاب خویی، عباس، سیره رسول اللهs، تهران: انتشارات سروش، چاپ اوّل، 1370ش.
سالم، عبدالعزیز، تاریخ العرب قبل الا سلام، قاهره: انتشارات مؤسسة الشباب الجامعة اسکندریه، بی‌تا.
سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم: دفتر تبلیغات، چاپ دوم، 1372ش.
سهیلی، عبدالرحمن، الروض الانف، بیروت: داراحیاءالتراث العربی، چاپ اوّل، 1412ق.
طباطبائی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه سید محمدباقر مو سوی همدانی، قم: نشرعلامه، بی‌تا.
طبری، ابی‌جعفر محمدبن‌جریر، تاریخ الامم والملوک (تاریخ طبری)، بیروت: روائع التراث العربی، بی‌تا.
عبدالحمید، سعد زعلول، تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت: داراالنهضة العربیة، بی‌تا.
مصطفوی تبریزی، حسن، التحقیق فی کلمات القران الکریم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اوّل، 1416ق.
معلوف، لویس، المنجد، قم: نشر بلاغت، چاپ دوم، 1374ش.
ناجی معروف، صالح احمد العلی، عبدالله الفیاض، تاریخ العرب فی القرون الوسطی، بغداد: مطبعة الارشاد، چاپ اوّل، 1961م.
نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم: انتشارات الطیار، چاپ اوّل، 1385.
یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت: داراحیاءالتراث العربی، 1399.
یعقوبی، ابن‌واضع، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، بی‌تا.