مصادر کتاب مقتل امیرالمؤمنین، علی(ع)، تألیف ابن‌ابی‌الدنیا

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسنده

دانشجوی دکتری تفسیر تطبیقی، دانشگاه قم

چکیده

کتاب مقتل امیرالمؤمنینA، تألیف ابوبکر عبدالله‌بن‌محمدبن‌عبید القرشی، مشهور به ابن‌ابی‌الدنیا (وفات 281ﻫ.ق)، از معدود مقاتل باقیمانده درباره وقایع مرتبط با شهادت امیر مؤمنان، علیA است. اگرچه این اثر کتابی تاریخی است، روش ابن‌ابی‌الدنیا در گزینش اخبار و ذکر اسناد، این کتاب را از کتب متداول تاریخی متمایز نموده است. مؤلف کتاب سعی کرده تا ضمن پایبندبودن به شیوه محدثان در ذکر اسناد، اثری تاریخی درباره مقتل امیر مؤمنانA به رشته تحریر درآورد.
جیمز ای. بلامی (1925ـ2015میلادی) نویسنده این مقاله، با بهره‌بردن از روش فؤاد سزگین (1924ـ2018میلادی) در بررسی اسناد این کتاب، سعی در پی‌بردن به منابع موجود و در دسترسِ ابن‌ابی‌الدنیا دارد. وی ابتدا از مشایخ بی‌واسطه مؤلف آغاز کرده تا به راوی مشترک اسناد مشابه دست یابد. همچنین، نویسنده مقاله در جست‌وجوی این است که ابن‌ابی‌الدنیا به کدام‌یک از مقاتل پیش از خود دسترسی داشته و تا چه حد، اخبار موجود در آن منابع را گزینش کرده است. جیمز بلامی، در تحقیق خود بدین نتیجه رسیده که ابن‌ابی‌الدنیا با وجود قرار داشتن در زمره محدثان، به قواعد جرح و تعدیل پایبند نبوده و از روات غیرقابل اعتماد، اخباری نقل کرده است. او از برخی منابع در دسترسِ خود مانند طبقات ابن‎سعد، به‌ندرت روایت کرده و در عوض، عمدتاً از منابع شیعی مانند مقتل جابر و ابومخنف، بهره برده است. بلامی، بر این عقیده است که روایت‌کردن از روات ضعیف، بیانگر آن است که ابن‌ابی‌الدنیا هر آنچه در دسترس داشته، نقل کرده و مانند شیوه رایج محدثان، دست به گزینش اخبار نزده است و این، از امتیازات این مقتل به شمار می‌رود.

کلیدواژه‌ها


الف. منابع مؤلف

* فارسی

ابن‌ابی‌الدنیا، مکارم الاخلاق (ترجمه انگلیسی)، تحقیق: جیمز بلامی، ویسبادن، 1973م.
ـــــ ، کتاب مقتل امیرالمؤمنین (نسخه خطی)، کتابخانه ظاهریه دمشق: بی‌تا.
ابن‌ابی‌حاتم، الجرح والتعدیل، حیدرآباد: 1941م.
ابن‌أثیر، اللباب فی تهذیب الأنساب، قاهره: 1357ق.
ابن‌حبان، مشاهیر علماء الامصار، تحقیق: فلایهامر، قاهره: 1959م.
ابن‌سعد، محمد، کتاب الطبقات الکبیر، لیدن: 1904م.
ابن‌ماکوله، علی‌بن‌هبة الله، الإکمال فی رفع الإرتیاب عن المؤتلف والمختلف من الأسماء والکنی والأنساب، حیدرآباد: 1381ق.
ابن‌ندیم، فهرست، تحقیق فلوگل، هاله: 1872م.
مؤلف نامعلوم، أسما مصنفات ابی‌بکر عبد الله‌بن‌محمد‌بن‌عبید‌بن‌ابی‌الدنیا علی حروف المعجم، نسخه خطی، دمشق: کتابخانه ظاهریه.
اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، تحقیق: احمد صقر، قاهره: 1386ق.
خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، قاهره: 1931م.
ذهبی، محمد‌بن‌احمد، میزان الإعتدال، قاهره: 1382ق.
زبیری، نسب قریش، ویرایش: لوی پروگنکال، قاهره: 1953م.
سمعانی، عبدالکریم‌بن‌محمد، الأنساب، حیدرآباد: 1962م.
طبری، تاریخ الرسل والملوک، ویرایش ام. جی. دی گویگه، 1879م.
طوسی، ابوجعفر محمد‌بن‌حسن، الفهرست، تحقیق: محمدصادق بحر العلوم، نجف: 1380ق.
ـــــ ، رجال، تحقیق محمدصادق بحر العلوم، نجف: 1381ق.
العش، یوسف، تحقیق ما ورد به الخطیب البغدادی (مقدمه کتاب تاریخ بغداد)، دمشق: 1364ق.
ـــــ ، فهرست منتخبات دارالکتب الظاهریة: التاریخ وملحقاته، دمشق: 1949م.
کحّاله، عمر رضا، معجم قبائل العرب، دمشق: 1368ق.
کشی، محمد‌بن‌عمر، رجال کشی، کربلا: بی‌تا.
مرزبانی، محمد‌بن‌عمران، نور القبس، المختصر من المقتبس، تحقیق شلایم، ویسبادن: 1964م.
نجاشی، احمد‌بن‌علی، رجال، کتابخانه مصطفوی، بی‌تا.
واقدی، مغازی، تحقیق: مارسدن جونز، لندن: 1966م.
یاقوت الرومی، معجم الأدباء، قاهره: 1357ق.

* انگلیسی

1. Sezgin, Fuat, Geschcichte des arabischen schrifttums (GAS), Leiden, 1967.
2. Sezgin, Fuat, Buharinin Kaynaklari, Istanbul, 1956.
3. Sezgin, Ursula, Abu Mikhnaf, Leiden, 1971.
4. Brockelmann, Carl, Gechichte der arabischen Litterature, 1943-1949. Supplement, 1937-1942. Leiden.
5. A. Dietrich, Ibn abi al-dunya, in: Encyc. of Islam, ed. 2, Lieden, 1986.
6. Recendorf, Hermann, Ash’ath, in: Encyc. of Islam, ed.2, Lieden, 1986.
7. Abbott, Nabia, Studies in Arabic Papyri, Chicago, 1957.
8. Reckendorf, H. , al-Ash’ath, in: Encyclpedia of Islam, ed.2, Leiden, 1986.

ب. منابع مترجم

ابن‌ابی‌الدنیا، کتاب مقتل امیر المؤمنینA، تحقیق: ابراهیم صالح، دارالبشائر، دمشق: 1422ق.
ـــــ ، کتاب مقتل امیر المؤمنینA، تحقیق: محمدباقر محمودی، تهران: مؤسسة النشر التابعة لوزارة الثقافة والارشاد الاسلامی، 1411ق.
ـــــ ، «کتاب مقتل امیر المؤمنینA»، تحقیق: سید عبدالعزیز طباطبایی، مجله تراثنا، شماره 12، 1408ق.
ـــــ ، ترجمه کتاب مقتل امیر المؤمنین، مترجم: محمود مهدوی دامغانی، قم: نشر الهادی، 1379ش.
المنجّد، صلاح‌الدین، «معجم مصنفات ابن‌ابی‌الدنیا»، مجله مجمع اللغة العربیة بدمشق، شماره 94، 1394ش.
مرادی‌نسب، حسین، «یونس‌بن‌بکیر، از پیشگامان شیعه در سیره‌نگاری»، مجله مطالعات تاریخ اسلام، ش 24، بهار 1394ش.
دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1367ش.