مقایسه و ارزیابی نقش دانشمندان ایرانی و عرب در بِیتُ‌الحِکمه و تأثیر آنان بر تمدن اسلامی

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسندگان

1 دکترای تاریخ اسلام

2 کارشناس ارشد مدیریت آموزشی، مربی گروه علوم انسانی دانشگاه حضرت امیرالمؤمنین(ع)

چکیده

بیت‌الحکمه (خانه دانش)، نخستین بنیاد علمی تمدن اسلامی، در زمان هارون‌الرشید (حک: 170ـ193ﻫ.ق)، به منظور حفظ و نگهداری کتب پیشنیان ایجاد شد؛ زیرا عنایت و توجه خلفای عباسی و بزرگان دربار به دانشمندان و مترجمان، موجب شد که کار ترجمه و تدوین کتب فزونی یابد. از سویی، با ایجاد کارگاه کاغذسازی در بغداد به همت خاندان برمکی، کار تصنیف و رونویسی از کتاب‌ها از سوی وَرّاقان و نُسّاخان افزایش یافت. این مرکز علمی، به‌واسطه شرایط زمینه‌ساز عصر عباسی و وجود حامیان، به اوج شکوفایی رسید.
حال، سؤال اصلی آن است که نخبگان و دانشمندان ایرانی و عرب در بیت‌الحکمه، در چه سِمَتی و به چه فعالیت‌های علمی اشتغال داشته‌اند؟ و این فعالیت‌ها تا چه حد در پیشبرد و اعتلای تمدن اسلامی مؤثر بوده؟ و کدام‌یک در این زمینه نقش و تأثیر بیشتری داشته‌اند؟
فرضیه پژوهش، این است که ایرانیان مرتبط با بیت‌الحکمه، چه در قالب خدمات اجرایی و چه در مقام تحقیق و ترجمه کتب، در رشد و تعالی تمدن اسلامی مؤثر بوده‌اند و در مقایسه با اعراب نقش فعال‌تری داشته‌اند. بنابراین، در این پژوهش سعی شده ضمن معرفی فعالیت‌های کارکنان بیت‌الحکمه، نقش دانشمندان ایرانی و عربِ مرتبط با این مرکز علمی در پیشبرد و اعتلای تمدن اسلامی، مورد بحث و بررسی و مقایسه قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها


آرام، احمد و نائینی و دانش‌پژوه و دیگران، یادنامه محمدبن‌موسی خوارزمی، تهران: نشر مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اوّل، 1363، ص 9.
ابن‌العبری، غریغوریوس ابوالفرج اهرون، تاریخ مختصر الدول، ترجمه محمدعلی تاج‌پور و حشمت‌الله ریاضی، تهران: نشر اطلاعات، چاپ اوّل، 1364، ص 200.
ابن‌جلجل، سلیمان، طبقات الاطباء و الحکماء، ترجمه محمدکاظم امام، تهران: نشر دانشگاه تهران، 1371، ص 137، 140.
ابن‌خلکان، شمس‌الدین احمد، وفیات الاعیان و ابناء الزمان، تحقیق احسان عباس، جلد 6، بیروت: دارصادر، الطبعة الاولی، 1347ق، ص 79.
ابن‌ندیم، محمدبن‌اسحاق، الفهرست، ترجمه محمدرضا تجدد، تهران: نشر امیرکبیر، چاپ سوم، 1366، ص 88، 197، 198، 434، 482 و 492.
امین، احمد، پرتو اسلام (ضحی الاسلام)، ترجمه عباس خلیلی، تهران: نشر اقبال، چاپ سوم، 1358، ص 140، 254.
اولیری، دُلِیسی، انتقال علوم یونانی به عالم اسلام، ترجمه احمدآرام، تهران: مرکز نشردانشگاهی، چاپ دوم، 1374، ص 263.
پیگولوسیکا و دیگران، تاریخ ایران، ترجمه کریم کشاورز، تهران: نشر پیام، چاپ چهارم، 1354، ص 293.
حتی، فیلیپ، تاریخ عرب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، بی‌جا: نشرآگاه، چاپ دوم، 1366، ص 483 و 484.
حکیمی، محمدرضا، دانش مسلمین، بی‌جا: نشر فرهنگ اسلامی، بی‌تا، ص 84.
حلبی، علی‌اصغر، تاریخ تمدن اسلامی، تهران: نشر اساطیر، چاپ اوّل، 1365.
دورانت، ویل، تاریخ تمدن، کتاب چهارم؛ عصر ایمان، بخش دوم: تمدن اسلامی، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: نشر اقبال، چاپ اوّل، 1343، ص 28، 147.
زرین‌کوب، عبدالحسین، تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران: نشر امیرکبیر، چاپ نهم، 1380، ص 47.
سارتون، جورج، مقدمه‌ای بر تاریخ علم، ترجمه غلامحسین صدری افشار، جلد 1، تهران: نشر هدهد، چاپ دوم، 1360، ص 628.
سجادى، سیدصادق، تاریخ برمکیان‏، تهران: نشر بنیاد موقوفات محمود افشار، چاپ اوّل، 1385، ص 3.
سزگین، فؤاد، گفتارهایی پیرامون تاریخ علوم عربی و اسلامی، مشهد: نشر بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، چاپ اوّل، 1371، ص 96.
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تا اواسط قرن پنجم هجری، جلد اوّل، تهران: نشر دانشگاه تهران، چاپ اوّل، 1371،، ص 50 و 60.
ـــــ ، دورنمایی از فرهنگ ایرانی و اثر جهانی آن، تهران: نشر هیرمند، چاپ اوّل، 1375،، ص 60،61.
صفدی، صلاح‌الدین ایبک ، الوافی بالوفیات، بیروت: دارالصادر، الطبعة الثانی، 1411ق، ص 303.
ضیف، شوقی، العصر الاوّل العباسی (التاریخ الأدب العربی)، مصر: دارالمعارف، الطبعة الثانیه، 1966م، ص 114.
فاخوری، حنا و خلیل البحر، تاریخ فلسفه اسلامی، ترجمه عبدالمحمد آیتی، بی‌جا: نشر زمان، چاپ دوم، 1358، ص 334.
فخری، ماجد، سیر فلسفه در جهان اسلام، ترجمه اسماعیل سعادت و دیگران، تهران: نشر مرکز دانشگاهی، چاپ اوّل، 1372، ص 20، 28.
فروخ، عمر، تاریخ العلوم عند العرب، بیروت: نشر دارالعلم للملایین، الطبعة الرابعة، 1984،، ص 127، 227.
قفطی، جمال‌الدین، تاریخ الحکماء، بهمن دارائی، تهران: نشر دانشگاه تهران، 1371، ص 137، 390.
کرامتی، یونس و دیگران، تاریخ فرهنگ و هنر، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، جلد 13، تهران: نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اوّل، 1384، ص 275، 418.
کرامتی، یونس، کارنامه ایرانیان، تهران: نشر مؤسسه فرهنگی اهل قلم، چاپ اوّل، 1380، ص 51، 52.
کوربن، هانری، تاریخفلسفه اسلامی، ترجمه اسدالله مبشری، تهران: نشر امیرکبیر، چاپ سوم، 1361، ص 29.
کورزین، فیلیس، امپراطوری اسلامی، ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، تهران: نشر ققنوس، چاپ اوّل، 1386، ص 87.
گوتاس، دیمیتری، تفکر یونانی؛ فرهنگ عربی، ترجمه محمدسعید حنایی کاشانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، چاپ اوّل، 1381، ص 77، 83، 163.
گوهرین، سید صادق، حُجَّة الحق ابوعلی سینا، تهران: نشر وزارت فرهنگ و هنر، چاپ اوّل، 1331، ص 442، 443.
لوکاس، هنری، تاریخ تمدن از کهن ترین روزگار تا سده ما، ترجمه عبدالحسین آذرنگ، تهران: نشر سخن، چاپ هفتم، 1382، ص 434.
محمدی ملایری، محمد، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، تهران: نشر توس، چاپ اوّل، 1375.
ممتحن، حسینعلی، راز بقای تمدن و فرهنگ ایران، تهران: نشر دانشگاه ملی ایران، چاپ اوّل، 1335، ص 127.
ـــــ ، نهضت شعوبیه جنبش ملی ایرانیان در برابر خلافت اموی و عباسی، جلد 1، تهران: نشر علمی و فرهنگی، چاپ اوّل، 1376، ص 156.
میکل، آندره و هانری لوران، اسلام و تمدن اسلامی، ترجمه حسن فروغی، تهران: نشر سمت، چاپ اوّل، 1381، ص 237.
نجم‌آبادی، محمود، تاریخ طب در ایران (پس از اسلام)، جلد دوم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، چاپ اوّل، 1381، ص 293.
هال، هلزی و لوییس ویلیام، تاریخ و فلسفه علم، ترجمه عبدالحسین آذرنگ، تهران: نشر سروش، چاپ اوّل، 1363، ص 259.
همایی، جلال‌الدین، تاریخ علوم اسلامی، تهران: نشر هما، چاپ اوّل، 1363، ص 44.
هونکه، زیگرید، فرهنگ اسلام دراروپا، ترجمه مرتضی رهبانی، بی‌جا: نشر فرهنگ‌اسلامی، چاپ دوم، 1362، ص 111.
یاقوت حموی، یاقوت‌بن‌عبدالله، معجم الادباء و طبقات الادبا، جلد 10، ترجمه عبدالمحمدآیتى، بی‌جا: نشر سروش، چاپ اوّل، 1381، ص 105.