نقش آموزشی کتابخانه‌ها در سده‌های نخست ایران اسلامی

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ دانشگاه ولایت ـ ایرانشهر

چکیده

در سده­های نخست اسلامی در ایران، ساختار نظام آموزشی متحول شد و مراکز و مؤسسات آموزشی متعددی تأسیس گردید. یکی از نهادهای علمی و آموزشی این دوره در ایران، کتابخانه‌ها بودند. کتابخانه‌های قرون اوّلیه اسلامی، خدمات چشمگیری در جهت پیشرفت علوم و فنون ارائه می‌دادند. با توجه به پیشرفت علوم و متحول‌شدن ساختار نظام آموزشیِ سده‌های نخست اسلامی در ایران، این سؤال مطرح است که نقش آموزشی کتابخانه‌ها چگونه بود؟ و چه تأثیری در پیشرفت و رونق علوم داشتند؟
تاکنون پژوهش‌های قابل توجهی درباره کتابخانه‌های سده‌های نخست اسلامی در ایران انجام گرفته است؛ اما به نقش و کارکرد آموزشی کتابخانه‌های این دوره نپرداخته‌اند. ازاین‌رو، نوشتار حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر داده‌های تاریخی، به واکاوی نقش آموزشی کتابخانه‌هایِ سده‌های نخست اسلامی در ایران پرداخته است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد کتابخانه‌ها علاوه بر نقش آموزشی مستقیم، به عنوان نهادی که دسترسی به منابع و دانش‌آموزی را آسان می‌کردند، شرایط آموزشی بهتری را فراهم کرده، نقش مؤثری در رشد و رونق یافتن علوم و فنون آن زمان داشتند.

کلیدواژه‌ها


الف. فارسی و عربی:

ابن‌ابی­اصیبعه، احمدبن‌قاسم، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، شرح و تحقیق رضا نزار، بیروت: منشورات دار مکتبة الحیاة، 1965م.
ابن‌اثیر، عزالدین ابوالحسن، الکامل فی التاریخ، المجلد التاسع، بیروت: دار صادر للطباعة والنشر، 1966م.
ابن‌حنبل، احمد، مسند، بیروت: دار الصادر للطباعة والنشر، 1965م.
ابن‌طیفور، احمد‌بن‌طاهر، تاریخ بغداد، عنی بنشره واجع اصله و وقف علی طبعه السید العطار الحسینی، بی‌جا: مکتب النشر الثقافة الاسلامیة، 1949م.
ابن‌کثیر، عمادالدین اسماعیل‌بن‌عمر، البدایة والنهایة، الجزء الثانی والعشر، بیروت: مکتبة المعارف، الطبعة الثانیة، 1977م.
ابن‌ندیم، محمد‌بن‌اسحق، الفهرست، ترجمه و تحشیة محمدرضا تجدد، تهران: انتشارات کتابخانه سینا، 1343.
اصفهانی، حمزة‌بن‌الحسن، تاریخ سنی ملوک الأرض والأنبیا، بیروت: منشورات دارالمکتبة الحیاة، بی‌تا.
انصاری قمی، مهدی، پیدایی کتاب، مجموعه مقالات کنگره بین‌المللی کتاب و کتابخانه در تمدن اسلامی، دفتر نخست کتاب و کتابخانه، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1374، ص 385 ـ 394.
ثعالبی نیشابوری، محمد‌بن‌اسماعیل، یتیمة الدهر فی محاسن اهل العصر، الجز الثالث، حققه وفصله وضبطه وشرحه محمد محی‌الدین عبدالحمید، قاهره: مطبعة السعادة، الطبعة الثانیة، 1956م.
جابری انصاری، محمدحسن، تاریخ اصفهان، ترتیب تصحیح و تعلیق جمشید مظاهری، اصفهان: مشعل، 1368.
حکمت، علیرضا، آموزش و پرورش در ایران باستان، تهران: چاپخانه کیهان، 1350.
حموی یاقوت‌بن‌عبدالله، معجم الادباء، ترجمه و پیرایش عبدالمحمد آیتی، تهران: سروش، 1391.
ـــــ ، معجم البلدان، الجلد الخامس، بیروت: دار صادر، الطبعة الثامنة، 2010م.
 خیری، محمود، دانشمندان نامی اسلام، تهران: بنگاه مطبوعاتی عطایی، 1337.
 دال، سوند، تاریخ کتاب از کهن‌ترین دوران تا عصر حاضر، ترجمه محمدعلی خاکساری، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1372.
راوندی، مرتضی، سیر فرهنگ و تاریخ تعلیم و تربیت در ایران و اروپا، رشت: انتشارات هدایت، چاپ سوم، 1369.
سارتون، جورج، مقدمه بر تاریخ علم، جلد 1، ترجمه غلامحسین صدری افشار، تهران: دفتر ترویج علوم وزارت علوم و آموزش عالی، 1353.
شهریاری، پرویز، سهم ریاضیات ایرانی در تاریخ ادوار جهانی ریاضیات، مجموعه مقالات سمینار تاریخ علم در اسلام و نقش دانشمندان ایرانی، به کوشش محمدعلی شعاعی و محسن حیدرنیا، تهران: انتشارات بین‌المللی الهدی، 1378، ص 53 ـ 68.
صدیق، عیسی، تاریخ فرهنگ ایران، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1354.
ضمیری، محمدعلی، تاریخ آموزش و پرورش ایران و اسلام، شیراز: انتشارات راهگشا، چاپ ششم، 1375.
عتبی، محمد‌بن‌عبدالجبار، ترجمه تاریخ یمینی، ترجمه ابوالشرف ناصح‌بن‌ظفر جرفادقانی، تصحیح جعفر شعار، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم، 1382.
العش، یوسف، کتابخانه‌های عمومی و نیمه‌عمومی عربی در قرون وسطی، ترجمه اسدالله علوی، مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی، 1372.
عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، کتاب و کتابخانه زیربنای تمدن و علوم اسلامی، قم: چاپخانه مهر استوار، چاپ سوم، 1356.
قلقشندی، احمد‌بن‌علی، صبح الاعشا فی صناعة الانشا، جلد 2، مصر: دار الکتب، 1322ق.
غنیمه، عبدالرحیم، تاریخ دانشگاه‌های بزرگ اسلامی، ترجمه نوراله کسایی، انتشارات یزدان، 1363.
فرشاد، مهدی، تاریخ علم در ایران، جلد 1، تهران: امیر کبیر، 1365.
ـــــ ، تاریخ علم در ایران، جلد 2، تهران: امیر کبیر، 1366.
مرعشی نجفی، محمود، نظام کتابداری اسلامی در سده های سوم تا هشتم هجری، مجموعه جهان کتابخانه­ها، جلد 1، به کوشش محمود مرعشی نجفی، قم: انتشارات کتابخانه آیت­الله مرعشی نجفی، 1391.
مسکویه رازی، ابوعلی، تجارب الأمم، جلد 1، ترجمه ابوالقاسم امامی، تهران: انتشارات سروش، 1369.
ـــــ ، تجارب الأمم، الجزء السادس، حققه وقدم له ابوالقاسم امامی، طهران: دار سروش، 2000م.
مقدسی، محمد‌بن‌احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الأقالیم، وضع مقدمته وهوامشه وفهارسه محمد مخزوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1987م.
مکی سباعی، محمد، تاریخ کتابخانه­های مساجد، ترجمه محمد عباسپور و محمدجواد مهدوی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، الف1373.
ـــــ ، نقش کتابخانه­های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی، ترجمه علی شکوئی، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، ب1373.
نصر، سید حسن، علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، 1384.
نفیسی، سعید، زندگی و کار و اندیشه و روزگار پور سینا، تهران: کتابخانه دانش، 1333.
یادگاری، عبدالمهدی، نیشابور طاهری مرکز ثقل خراسان، تهران: انتشارات ژرف، 1388.
یعقوبی، احمد‌بن‌ابی‌یعقوب، البلدان، النجف الأشرف: المکتبة المرتضی ومطبعة الحیدریة، 1918م.

ب. انگلیسی:

1. Galli, Christof. (2001), “Middle Eastern Libraries”. International dictionary of library Histories, Volume I, Editor David h. stam, Chicago: Fitzroy Dearborn publisher, pp 111 – 115.
2. Inayatullah, sh. (1938), “Bibliophilism in Mediaeval Islam”. Islamic Culture, Vol XII, April 1938, pp 154 – 169.
3. Mackensen, Ruth Stelhorn (1935 A) “Moslem libraries and Sectarian Propaganda”. The American journal of Semitic languages and literatures, Vol 51, January 1935, pp 83 – 113.
4. Mackensen, Ruth Stelhorn (1935B) “Moslem libraries and Sectarian Propaganda”. The American journal of Semitic languages and literatures, Vol. 51, January      1935, pp. 83 – 113.
5. Pedersen, Johs. (1929), “Some Aspects of the History of Madrasa”. Islamic Culture, Vol III, October 1929, Number 4, pp 525 – 537.
6. Tibawi A.L. (1972), Islamic Education: Its Traditions and Modernization in to the Arab National system. London: Luzac.