بررسی روند ترجمه از عربی به فارسی در سده‌های نخست اسلامی

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای تاریخ و تمدن ملل اسلامی داتشگاه فردوسی مشهد

2 استادیار گروه تاریخ اسلام دانشگاه زنجان

10.22034/skh.2019.4922

چکیده

با ورود اعراب مسلمان به ایران، زبان فارسی به عنوان زبان ملی ایرانیان باقی ماند. در واقع، ظهور اسلام و غلبه اعراب مسلمان، اگرچه به‌تدریج در تمام اخلاق، عقاید، علوم و آداب ایرانیان تأثیر گذاشت و تا مدت‌ها زبان عربی به عنوان زبان اداری و علمی ایرانیان درآمد، اما این زبان نتوانست به عنوان زبان رسمی ایرانیان درآید. در دوره غلبه مسلمانان بر ایران، به علت مراوادات دو طرف، بحث ترجمه قوت گرفت. البته پیشینه این امر، قدمتی پیش از فتوحات دارد و ظاهراً در دربار حیره که وابسته به ساسانیان بود، مترجمانی حضور داشتند که به دو زبان فارسی و عربی مسلط بودند. در دوره اسلامی و از همان زمان رسول اکرمs، از سویی در میادین مختلف مترجمانی حضور داشتند که به ترجمه سخنان دو طرف می‌پرداختند و از سوی دیگر، مترجمان به‌خصوص از قرن دوم هجری، به ترجمه آثار مکتوب از عربی به فارسی همت گذاشتند. با تلاش مترجمان، تعدادی از آثار مانند: تاریخ طبری، تفسیر طبری، سواد الأعظم، البارع فی احکام النجوم و الطوالع و کلیله‌ ودمنه، از عربی به فارسی برگردانده شد. این پژوهش، در صدد آن است با روش توصیفی ـ تحلیلی، ترجمه‌های مکتوب و شفاهی از عربی به فارسی در سده‌های نخست اسلامی تا قرن چهارم هجری را مورد بررسی قرار دهد.

کلیدواژه‌ها


آذرنوش،آذرتاش (1387)، چالش میان فارسی و عربی، تهران: نی.
ابن خلدون (1363)، تاریخ ابن خلدون، ترجمه: عبدالحمید آیتی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
اسکات، جولی (1390)، تاریخ‌نگاری فارسی در دوره سامانیان، غزنویان، سلجوقیان، مترجم: محمد دهقانی، تهران: ماهی.
اشپولر، برتولد (1364)، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه: جواد فلاطوری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ابن اثیر، عزالدین(1409ق/1989م)، أسد الغابة فى معرفة الصحابة، بیروت: دار الفکر.
ـــــ (بی‌تا)، تاریخ کامل بزرگ اسلام و ایران، تهران: مؤسسه مطبوعات علمی.
ابن سعد، محمد (1410ق/1990م)، الطبقات الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة.
بیرونی،ابوریحان (1380)، الآثار الباقیه عن القرون الخالیة،به کوشش: اکبر داناسرشت، تهران: خیام.
بهار،محمدتقی (1349)، سبک‌شناسی بهاریا تاریخ تطور نثر فارسی، تهران: سپهر.
بهنام، عیسی (1381)، تمدن ایرانی از چند تن از خاورشناسان فرانسوی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
بی‌نا (بی‌تا)، پلی میان شعر هجائی و عروضی، تصحیح: احمدعلی رجائی، انتشارات بنیاد فرهنگ.
پل رو، ژان (1391)، ایران و ایرانیان؛ تاریخ ایران از آغاز تا امروز، محمد بهفروزی، تهران: جامی.
ثقفى کوفى، ابو اسحاق ابراهیم بن محمد (1353)، الغارات، تحقیق: جلال‌الدین حسینى ارموى، تهران: 1353.
جاحظ، ابوعثمان عمرو بن بحر (1418ق/1998م)، البیان و التبیین، تحقیق: عبدالسلام محمد بن هارون، قاهره: مکتبة الخانجی.
جعفریان، رسول (1377)، تاریخ ایران اسلامی از طلوع طاهریان تا غروب خوارزمشاهیان، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
جوادی، حسن (1340)، گنجینه نثر فارسی، تهران: دانش.
حلبی،علی بن ابراهیم بن احمد (1427)، السیرة الحلبیة، بیروت: دار الکتب العلمیة.
حداد عادل، غلامعلی (1383)، دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی.
خلیلی مدیر اقدام، عباس (1375)، ایران بعد از اسلام، تصحیح: نجیب مایل هروی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
ذوالنون ثامری، احسان (1394)، حیات علمی در روزگار سامانیان، مترجم: جمال اشرافی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
راوندى‏، مرتضی (1382)، تاریخ اجتماعی ایران، ج2، تهران.
سمعانی، أبو سعید عبدالکریم بن محمد بن منصور التمیمی (1382ق/1962م)، تحقیق: عبدالرحمن بن یحیى المعلمى الیمانى، حیدرآباد: مجلس دائرة المعارف العثمانیة.
سرخسی، شمس‌الدین (1414ق/1993م)، المبسوط، بیروت: دار المعرفة.
صفا، ذبیح‌الله (1387)، تاریخ ادبیات در ایران، تهران: فردوسی.
ـــــ (1347)، نثر فارسی از آغاز تا عهد نظام الملک، تهران: ابن سینا.
طبری، محمد بن جریر (1387ق/1967م)، تاریخ طبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث.
ـــــ ، جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر الطبری)، بیروت: دار المعرفة.
عبدالبر،ابوعمر یوسف بن عبدالله بن محمد (1412ق/1992م)، الاستیعاب فى معرفة الأصحاب، تحقیق: على محمد البجاوى، بیروت: دار الجیل.
قریشی،محمدحسین (1393)، درآمدی به تاریخ ترجمه، تهران: نقش و نگار.
کرتیس،وستا (1393)، برآمدن اسلام، ترجمه: کاظم فیروزمند، تهران: نشرمرکز.
کشاورز،کریم (1345)، هزار سال نثر فارسی، تهران: سازمان کتاب‌های جیبی.
محمدی ملایری، محمد (1379)، تاریخ فرهنگ ایران در دوره انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، تهران: توس.
موسوی بجنوردی، کاظم (1393)، تاریخ جامع ایران، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
نرشخی، ابوبکر محمد بن جعفر (1351)، تاریخ بخارا، ترجمه: ابونصر احمد بن محمد بن نصرالقباوی.
نصر، تقی (1358)، دوره مفصل ابدیت ایران از دید خاورشناسان، تهران: کیهان.
همائی اصفهانی، جلال‌الدین (بی‌تا)، تاریخ ادبیات ایران، تبریز: شرق.
یعقوبی، احمد بن یعقوب ابن واضح (بی‌تا)، تاریخ الیعقوبی، بیروت : دار صادر.