تحلیل و بررسی اندیشه‌های محمدحسن خان اعتمادالسلطنه(بر اساس کتاب روزنامه خاطراتِ او)

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای رشته تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه اصفهان

2 دانشجوی دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه لرستان

10.22034/skh.2019.4925

چکیده

محمد حسن­خان اعتمادالسلطنه، یکی از تاریخ‌­نگاران عصر قاجار است. او چون به دربار شاه راه داشت، نکته‌های قابل توجهی از زندگی رجال، وضع اجتماعی، زدوبندهای سیاسی و مسائل پشت پرده را در کتابی به نام روزنامه خاطرات آورده است. از آنجا که تردید است در اینکه سایر آثار موسوم به او نوشته­ خود او باشند، بنابراین در این مقاله، برای شناخت اندیشه­های اعتمادالسطنه، روزنامه خاطرات که نوشته­ اوست، مورد توجه قرار دارد.
یافته­های این پژوهش، بر اساس روش تاریخی و توصیف و تحلیل اندیشه­های اعتمادالسلطنه در کتاب روزنامه خاطرات به دست آمده و حاکی از آن است که او با وجود آشنایی با تمدن غرب و رواج روشنگری در ایران، در زمینه اندیشه اجتماعی، دیدگاهی سنّتی داشته است؛ به‌طوری­که اندیشه­های وی در مورد شاه، این بود که او سایه خداوند بر روی زمین است. اعتمادالسلطنه، در زمینه سیاسی، مخالف هرگونه دگرگونی و تغییر است و هرنوع اصلاحی را در چارچوب حفظ وضع موجود می­داند. افکار سیاسی او در زمینه قانون، حکومت استبدادی، حکومت مذهبی و اعطای آزادی به مردم، از جمله نمونه­هایی است که او در آنها این اندیشه خود را نشان می­دهد. از طرفی، اندیشه‌های وی در حیطه اقتصاد نیز به افزایش ثروت، درآمدزایی، صرفه‌جویی و عدم خروج سرمایه از مملکت منجر شد که در این مقاله، به تحلیل و تبیین این موارد می‌پردازیم.

کلیدواژه‌ها


اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (1345)، روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، به کوشش: ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
ـــــ (1363)، تاریخ منتظم ناصری، 3 جلد، به تصحیح: محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
ـــــ (1363)، چهل سال تاریخ ایران، 2جلد، به کوشش: ایرج افشار، تهران: اساطیر.
ـــــ (1367)، مرآت البلدان، 3 جلد، با تصحیحات و حواشی و فهارس، به کوشش: عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: دانشگاه تهران.
ـــــ (1307)، قانون تسهیل ساختن طرق و شوارع، تهران: بی‌نا.
ـــــ (1307)، (ترجمه و تألیف)، کاداستره (ممیزی املاک و نواحی و تعداد نفوس)، طهران: دار الطباعة.
ـــــ (1348)، خلسه، به کوشش: محمود کتیرائی، تهران: طهوری.
افراسیابی، بهرام (1368)، شاه ذوالقرنین و خاطرات ملیجک، طهران: سخن.
افضل الملک، غلامحسین (1361)، افضل التواریخ، به کوشش: منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران.
امین الدوله (1355)، خاطرات سیاسی امین الدوله، به کوشش: حافظ فرمان‌فرمائیان، تهران: امیرکبیر.
آرین‌پور، یحیی (1354)، از صبا تا نیما (تاریخ 150 سال ادب فارسی)، 2جلد، تهران: جیبی و فرانکلین.
بامداد، مهدی (1371)، رجال ایران، ج3، تهران: زوار، چاپ چهارم.
تاج السلطنه (1361)، خاطرات تاج السلطنه، به کوشش: منصوریه اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران.
تیموری، ابراهیم (1361)، تحریم تنباکو یا اوّلین مقاومت منفی در ایران، تهران: جیبی.
چرچیل، جورج پ (1369)، فرهنگ رجال قاجار، ترجمه: غلامحسین میزا صالح، تهران: زرین.
حبیب­آبادی، معلم (بی­تا) و میرزا محمدعلی، مکارم­ الآثار در احوال ­رجال ­دو قرن 13و14هجری، جلد 5، اصفهان: اداره کل فرهنگ و هنر اصفهان.
خان ملک ساسانی (بی­تا)، سیاستگران دوره قاجار، 2 جلد، تهران: بابک.
روزنامه‌های شرف و شرافت (1363)، با مقدمه و فهارس: جواد صفی‌نژاد، تهران: یساولی.
کاساکوفسکی، و.ا (1355ش)، خاطرات کلنل کاساکوفسکی، ترجمه: عباسقلی جلی، تهران: کتاب‌های سیمرغ.
کهن، گوئل (1363)، تاریخ سانسور مطبوعات در ایران، جلد 1، تهران: انتشارات آگاه.
متولی حقیقی، یوسف (1381)، وزیر تاریخ‌نگار: پژوهشی پیرامون زندگانی، آثار و شیوه تاریخ‌نگاری محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، مشهد: محقق.
نوایی، عبدالحسین (1369)، ایران و جهان از قاجاریه تا پایان عهد ناصری، تهران: نشر هما.