جایگاه ابن ‌فقیه در دیدگاه‌ اقتصادی جغرافیانگاران مسلمان سدۀ سوم و چهارم هجری

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

2 دانش‌آموخته دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام دانشگاه تبریز

10.22034/skh.2019.4928

چکیده

سده سوم هجری از نظر نگارش آثار و شکل‌گیری مکاتب جغرافیایی از مقاطع مهم به شمار می‌رود. توجه به مسائل اقتصادی، شیوه معیشت و تولیدات خاص هر منطقه، یکی از مشخصه‌های مهم آثار این دوره به‌ویژه ابن ‌فقیه است. ابن ‌فقیه در اثر خود ضمن معرفی کالاها و تولیدات ‌خاص هر منطقه، دیدگاه‌هایی را در مورد این تولیدات بیان کرده است. وی به دیدگاه‌های مطرح‌شده جغرافیا نگاران ادوار گذشته در حوزه مسائل اقتصادی نظم داده و در نوع نگارش آثار جغرافیایی و شیوه پرداخت به مقوله اقتصاد و تولیدات هر منطقه در سده چهارم اثر گزارده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا به منابع و مآخذ موجود، تلاش می­کند ضمن بیان دیدگاه اقتصادی ابن ‌فقیه، تأثیر وی بر جغرافیا نگاران سده بعدی را بررسی کند.
یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که نه­تنها برخی جغرافیا نگاران سده سوم از ابن ‌فقیه اثر پذیرفته‌اند، بلکه روش و دیدگاه وی بر روش جغرافیانگاران سدۀ چهارم نیز اثرگزار بوده است.

کلیدواژه‌ها


آهنگران، امیر و رحمتی محسن، (1395)، جغرافیای اقتصادی ارمنیه از منظر مورخان و جغرافی­نویسان مسلمان (قرن 7-1 هجری)، پژوهش‌های تاریخ ایران و اسلام، ش 19، 1395 ش، صص 100-79.
ابن ‌بلخی، فارسنامه، به سعی و اهتمام و تصحیح، گای لسترنج و رینولد آهن نیکلسون، تهران: دنیای کتاب، 1363ش.
ابن ‌رسته، احمد بن عمر، الأعلاق النفیسة و یلیه کتاب البلدان، بیروت: دار صادر، 1892 ق.
ابن ‌فقیه، احمد بن محمد بن اسحاق الهمدانی، البلدان ترجمه مختصر، چاپ اول، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، 1349ش.
ابن ‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ترجمه محمدرضا تجدد، چاپ اول، تهران: اساطیر، 1381ش.
ابن ‌حوقل، محمد بن حوقل، صوره الارض، ترجمه جعفر شعار، چاپ اول، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1345ش.
ابن ‌خردادبه، ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله، مسالک و الممالک، ترجمه سعید خاکرند، تهران: مؤسسه مطالعات و انتشارات تاریخی میراث ملل، 1370ش.
اشکواری، محمدجعفر، عجایب­نگاری ابن ‌فقیه در کتاب البلدان، تاریخ اسلام، ش 56،1392 ش، صص 100-75.
اصطخری، ابواسحق ابراهیم، مسالک و ممالک، به اهتمام ایرج افشار، چاپ سوم، تهران: علمی و فرهنگی، 1368ش.
بارتولد، ولادیمیر، تذکره جغرافیای تاریخی ایران، حمزه سردارور، تهران: توس، 1386ش.
پرگاری، صالح و خدابخشی کاسگری، سکینه، تجارت مسلمانان و عوامل مؤثر بر رونق و توسعه آن تا پایان عصر اول عباسی، تاریخ نو، ش 19، 1396 ش، صص 184-153.
پلانهول، ژاویه، مبانی جغرافیایی تاریخ اسلام، عبدالله ناصری طاهری، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام، 1390ش.
تشنر، فرانتس گوستاو و احمد، مقبول، تاریخچه جغرافیا در تمدن اسلامی، ترجمه محمدحسین گنجی، عبدالحسین آذرنگ، چاپ دوم، تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی، 1375ش.
حدود العالم من المشرق الی المغرب، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: طهوری، 1362ش.
سهراب، عجائب الأقالیم السبعة إلی نهایة العمارة، حسین قرچانلو، تهران: سوره مهر، 1373ش.
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، جلد 1، چاپ ششم، تهران: فردوسی، 1363ش.
غلامی فیروزجانی، علی، اهمیت اقتصادی ری در قرن چهارم و پنجم هجری، تاریخ‌پژوهی، ش 65، 1394ش، صص 120-105.
فیاض انوش، ابوالحسن و آذرخش، مریم، (1394)، جغرافیای اقتصادی ماوراءالنهر از منظر مورخان و جغرافی‌دانان مسلمان، رهیافت تاریخی، ش 10، 1394 ش، صص 18-1.
قدامه بن جعفر، کاتب بغدادی، الخراج، ترجمه حسین قرچانلو، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان، 1370ش.
قرچانلو، حسین، جغرافیای تاریخی کشورهای اسلامی، جلد اول، چاپ چهارم، تهران: سمت، 1389ش.
قریشی کربن، حسن و رزاقی علی‌اکبر، (1394)، تحقیقات جدید علوم انسانی، سال اول، ش 6، 1394ش، صص 174-163.
کراچکوفسکى، ایگناتى یولیانوویچ، ‏تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلامی، ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی و فرهنگی، 1379ش.
لسترنج، گی، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، محمود عرفان، تهران: علمی و فرهنگی، 1373ش.
لومبارد، موریس، جغرافیای تاریخی جهان اسلام در چهار قرن نخستین، عبدالله ناصری طاهری و سمیه سادات طباطبایی، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام، 1390ش.
مصاحب، غلامحسین، دایره المعارف، تهران: امیرکبیر، 1345ش.
مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمه علینقی منزوی، جلد اول و دوم، چاپ اول، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان، 1361ش.
مهلبی، حسن بن احمد، الکتاب العزیزی او المسالک و الممالک، تصحیح تیسیر خلف، دمشق: التکوین، 2006م.
نفیس، احمد، خدمات مسلمانان به جغرافیا، ترجمه حسن لاهوتی، چاپ اول، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی، 1367ش.
هدایتی، علی اصغر و پرگاری صالح، بررسی تطبیقی روش جغرافیایی ابن رسته در مقایسه با جغرافیدانان مکتب عراقی (با تکیه بر منابع جغرافیایی یعقوبی، ابن‌فقیه و ابن خرداذبه)، پژوهش‌های تاریخی، ش 38، 1397ش، صص 11-1.
یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، ترجمۀ علی‌نقی منزوی، چاپ اول، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، 1380ش.
یعقوبی، احمد بن اسحاق، البلدان، محمدابراهیم آیتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب 1356ش.