دلایل ساخت قبة‌الصخره توسط عبدالملک بن مروان

نوع مقاله: علمی ترویجی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای تاریخ اسلام، دانشگاه لرستان

2 استادیار تاریخ اسلام، دانشگاه لرستان

10.22034/skh.2019.4930

چکیده

قبة‌الصخره، یکی از قدیمی­ترین بناهای تاریخیِ برجای‌مانده از دوره امویان است که در سال 66 هجری به دستور عبدالملک بن مروان (متوفای 86ﻫ.ق) ساخته شد. مشهور است که هدف اصلی عبدالملک برای ساختن گنبد بر روی صخره شریفه، جلوگیری از تماس مردمان شام و مصر با عبدالله ­بن ­زبیر بود که در مکه حکومت می­کرد و مردم را به بیعت با خود فرا می­خواند.
پژوهش حاضر نشان می­دهد که عبدالملک برای ساخت قبة‌الصخره، علاوه بر دلیل یادشده، انگیزه­های دیگری نیز داشته است؛ از جمله: جلب قلوب یهودیان شام، مقابله با تفوّق تمدنی ـ فرهنگی رومیان مسیحی، زنده نگه داشتن حادثه معراج پیامبرs، محافظت از صخره در برابر تغییرات جوّی و به یادگار نهادن اثری از دوران حکومتداری خویش، می­توانند دلایلی موجه برای این کار دانسته شوند. این مقاله درصدد است با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، دلایل و انگیزه­های عبدالملک از ساختن قبة‌الصخره را بررسی کند و آنها را به بوته نقد بنشاند.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن ایبک الدواداری، أبی­بکر بن عبدالله (1994م)، کنز الدرر و جامع الغرر، تحقیق: جونهیلد جراف و اریکا جلاسن، بیروت: المؤسسة الجامعیة للدراسات والنشر والتوزیع.
ابن تمیم المقدسی، شهاب‌الدین أبی­محمود (1994م)، مثیر الغرام إلی زیارة القدس والشام، تحقیق: أحمد الخطیمی، بیروت: دار الجیل.
ابن سعد، محمد (1410ق)، طبقات الکبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الأولی.
ابن عبدربه الأندلسی، أحمد بن محمد (1983م)، العقد الفرید، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن عساکر، علی بن الحسین بن هبة‌الله (1996م)، تاریخ مدینة دمشق، بیروت: دار الفکر.
ابن فضل الله عمرى، احمد بن یحیى‏ (1424ق)، مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار، ابوظبی: المجمع الثقافی‏.
ابن الفقیه، أحمد بن محمد (1416ق)، البلدان، تحقیق: یوسف الهادی، بیروت: عالم الکتاب.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1407ق)، البدایة والنهایة، بیروت: دار الفکر.
ابن منظور، جمال‌الدین‌ محمد بن مکرّم‌ (بی­تا)، لسان العرب، قاهره: دار المعارف.
ابن وصیف شاه، ابراهیم (1421ق)، مختصر عجائب الدنیا، تحقیق: سید کسروى ‏حسن، بیروت: دار الکتب العلمیة.
أبودیة، عدنان احمد (2012م)، «تأثیر المدرسة المعماریة المحلیة علی بناء قبة الصخرة»، مجلة جامعة القدس المفتوحة للأبحاث و الدراسات، العدد 21.
أرمسترونج، کارین (1998م)، القدس مدینة واحدة عقائد ثلاث، تعریب: د.فاطمه نصر و د.محمد عنانی.
البخاری، محمد بن اسماعیل (1423ق)، صحیح البخاری، دمشق و بیروت: دار ابن کثیر، الطبعة الأولی.
بکر عیسی، خالد مطلق (1432ق)، «القیم الجمالیة وهندسة العمارة فی مسجد قبة الصخرة المشرفة وسبل الإستفادة منها فی العمارة المعاصرة»، غزة: الجامعة الاسلامیة.
بلاذری، احمد بن یحیی (1417ق)، أنساب الأشراف، بیروت: دار الفکر، الطبعة الأولی.
جفّال، خلیل ابراهیم (1411ق)، الخلیفة عبدالملک بن مروان الناقد الأدیب، بیروت: دار النضال.
حضرتی، حسن (1390)، روش پژوهش در تاریخ­شناسی، تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، چاپ اوّل.
الحموى، یاقوت بن عبدالله (1995م)، معجم البلدان، بیروت: دار صادر، الطبعة الثانیة.
حمیدى، سید جعفر (1381ش)، تاریخ اورشلیم، تهران: امیر کبیر، چاپ دوم.
الحمیرى، محمد بن عبدالمنعم‏ (1984م)، الروض المعطار فى خبر الأقطار، تحقیق: إحسان عباس، بیروت: مکتبة لبنان، الطبعة الثانیة.
خطیب بغدادى، احمد بن على‏ (1417ق)، تاریخ بغداد أو مدینة السلام، تحقیق: مصطفى عبدالقادر، بیروت: دار الکتب العلمیة.
الخلیلی، جعفر (1407ق)، موسوعة العتبات المقدسة (قسم القدس، 4)، بیروت: مؤسسة الأعلمی، الطبعة الثانیة.
درویش، ابراهیم (1435ق)، «المسجد الاقصی و قبة‌الصخرة: صفحات من التاریخ»، لندن: القدس الأسبوعی، السنة السادسة والعاشرون، العدد 7901.
الدینوری، احمد بن داود (1368ش)، الأخبار الطوال، قم: منشورات الرضی.
راشد، سید فرج (1406ق)، القدس عربیة إسلامیة، الریاض: دار المریخ.
زکی، محمد حسن (1981م)، فنون الإسلام (الأعلام الکاملة ـ ج3)، بیروت: دار الرائد العربی.
سروش، عبدالکریم (1379)، درس‌هایی در فلسفه علم الاجتماع، تهران: نشر نی، چاپ سوم.
السیوطی، جلال­الدین عبدالرحمن بن ابی­بکر (2013م)، تاریخ الخلفاء، قطر: دار منهاج للدراسات والتحقیق العلمی، الطبعة الثانیة.
السیوطی، شمس­الدین محمد بن أحمد (1982)، إتحاف الأخصّاء بفضائل المسجد الأقصی، تحقیق: أحمد رمضان أحمد، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
شاکر، محمود (1411ق)، التاریخ الاسلامی (ج4: العهد الاموی)، بیروت: المکتب الاسلامی، الطبعة السادسة.
شُرّاب، محمد محمدحسن‏ (1411ق)، المعالم الأثیرة فى السنة والسیرة، دمشق: دار القلم.
صفاکیش، حمیدرضا و رضا طاهرخانی (1396ش)، «قبة الصخرة»، ماهنامه تاریخ­نگار، شماره 13، خردادماه.
الطبری، محمد بن جریر (1967م)، تاریخ الامم والملوک، تحقیق: محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت: دار التراث، الطبعة الثانیة.
ظاظا، حسن (1970م)، القدس؛ مدینة الله؟ أم مدینة داود؟، جامعة الاسکندریة.
العارف، عارف باشا (1951م)، تاریخ القدس، القاهرة: دار المعارف، الطبعة الثانیة.
غازی، خالد محمد (1998م)، القدس سیرة مدینة، بی­جا: دار الهدی، الطبعة الأولی.
القاسمی، محمد جمال­الدین (1399ق)، اصلاح المساجد من البدع والعوائد، بیروت: المکتب الاسلامی، الطبعة الرابعة.
کتن، هنری (1997م)، القدس، تعریب: ابراهیم الراهب، دمشق: دار کنعان، الطبعة الأولی.
کرد على، محمد (1403ق)، خطط الشام‏، بیروت: مکتبة النوری، الطبعة الثالثة.
مجیرالدین، أبوالیمن (1999م)، الأنس الجلیل بتاریخ القدس والخلیل، اردن: مکتبة دندیس.
محمد صالح، محسن (1433ق)، الطریق إلی القدس، بیروت: مرکز الزیتونة، الطبعة الخامسة.
المقدسی، شمس­الدین أبو عبدالله محمد بن علی (بی­تا)، أحسن التقاسیم فی معرفة الأقالیم، بیروت: دار صادر، الطبعة الثانیة.
مکسی اسکندر، میخائیل (1972م)، القدس عبر التاریخ، قاهرة: المعهد العالی للدراسات القبطیة.
مؤنس، حسین (1978م)، المساجد، الکویت: المجلس الوطنی للثقافیة والفنون والآداب، بإشراف: أحمد مشاری العدوانی.
وزیری، یحیی (1425ق)، التطور العمرانی والتراث المعماری لمدینة القدس الشریف، قاهرة: دار الثقافیة.
یعقوبی، احمد بن ابی­یعقوب (بی­تا)، تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر.